Friday, April 27, 2018

Chữa lành các mối quan hệ


Chữa lành các mối quan hệ

Vấn đề cấp bách nhất của ngành giáo dục hiện nay là chữa lành các mối quan hệ giữa thầy – trò; giữa giáo viên – phụ huynh; giữa các cấp quản lý giáo dục – nhà giáo bởi các mối quan hệ này đang chịu nhiều tác động nên bị méo mó, không còn tuân theo những quy luật bình thường như trước.

Muốn chữa bệnh, phải chẩn bệnh. Căn bệnh lớn nhất của nền giáo dục là nhầm tưởng về một nghịch lý: thế giới bên ngoài đánh giá khá cao nền giáo dục Việt Nam trong khi người trong nước tin chắc nền giáo dục đang có vấn đề và muốn con em mình thoát ra khỏi môi trường giáo dục đó. Báo chí nước ngoài không hiếm bài khen ngợi giáo dục Việt Nam, nào là đứng thứ 12 trên thế giới trong bảng xếp hạng của OECD, nào là kết quả kiểm tra năng lực toán và đọc hiểu còn cao hơn cả Anh lẫn Mỹ... Nhầm tưởng ở đây là hai thái cực trước sự đánh giá này: người hoài nghi cho rằng đánh giá như thế là không chính xác, người cả tin yên chí giáo dục Việt Nam đang tốt, không có gì phải lo, không có gì phải cải tổ.

Đánh giá của nước ngoài là đúng nhưng chỉ đúng về một số kỹ năng được đem ra đo lường như khả năng làm toán của học sinh Việt Nam; nếu đo lường các kỹ năng khác như sự sáng tạo, sự tự chủ, óc phản biện, tinh thần làm việc nhóm, ắt nỗi lo của nhiều người trong nước lại được củng cố vì kết quả sẽ không đẹp như chuyện làm toán.

Trong một thế giới đang thay đổi chóng mặt như hiện nay, ngồi nhìn chàng trai sáng lập Facebook Mark Zuckerberg phải trả lời các câu hỏi ngớ ngẩn của các thượng nghị sĩ Mỹ già nua, có lẽ ai cũng đồng ý các kỹ năng đem lại sự đánh giá cao của thế giới ắt không bằng các kỹ năng học sinh Việt Nam đang thiếu để có thể thành công trong tương lai. Thậm chí chúng ta chưa biết mười năm nữa con người cần có kỹ năng gì để thành công nữa kia. Vấn đề ở chỗ nhiều người nhầm tưởng đã tốt một vế, nên để yên vế đó – vế kiến thức sách vở; tập trung giải quyết vế kia  - vế dạy làm người là ổn. Đây là điều không tưởng.

Điểm yếu cốt tử của nền giáo dục là do dồn quá sức cho các kỹ năng mang tính học thuật, từ chương, nhà trường bỏ quên hay đúng ra, không còn nguồn lực, không còn thời gian cho việc dạy học sinh các kỹ năng làm người. Để giải quyết điểm yếu này, cần phải biết đánh đổi; giảm tải việc học từ chương để dành nguồn lực cho các hoạt động giáo dục khác, rất bình thường, rất cần thiết lại bị lãng quên. Một khi áp lực điểm số từ cách học từ chương được giải tỏa mới mong môi trường giáo dục trở lại bình thường để học sinh có thể thuyết trình về bộ phim ưa thích, kể về cuốn sách thay đổi đời em hay cùng nhau làm một phần mềm nhắn tin đơn giản.

Mối quan hệ giữa thầy – trò từ chỗ người thầy như một người hướng đạo, dẫn dắt các em tập tễnh bước vào đời bằng mọi kiến thức, kể cả cách ứng xử, các tập tục, các lề thói lại trở thành người thợ dạy chữ, tìm mọi cách nhồi nhét kiến thức cho các em, bất kể sự bội thực, thậm chí nhồi nhét nhiều hay ít theo mức độ học sinh chịu đi học thêm bên ngoài nhà trường.

Sau các vụ lình xình gần đây, ắt mối quan hệ này càng thêm méo mó, người thầy ắt sẽ giữ kẻ hơn, không dám ra khỏi các vòng cương tỏa mà chương trình và giới quản lý ràng buộc bằng các quy định khắc khe. Các thầy cô từng muốn dạy rộng ra bên ngoài chương trình để giúp học sinh có các kỹ năng khác, ngoài kiến thức sách vở, ăt cũng nản lòng để rồi bám víu chương trình chính khóa như cứu cánh cho nghề nghiệp bạc bẽo của mình. Học sinh lại dễ có tư tưởng bất phục thầy cô vì cứ nghĩ kiến thức được dạy là lạc hậu, dễ thủ đắc mà đâu biết vai trò thầy cô lẽ ra còn nhiều hơn chữ nghĩa trong sách vở.

Cách duy nhất để chữa lành mối quan hệ này là tháo gỡ ràng buộc trách nhiệm bắt thầy cô phải truyền đạt từng đó, đúng từng đó kiến thức sau mỗi tiết học. Nên tháo khoán cho thầy cô để họ xây dựng mối quan hệ khác với học sinh – không chỉ là chữ nghĩa mà là cách người đi trước, có kinh nghiệm, truyền đạt cho người sau những điều cần biết, cần nắm để vào đời.

Căn bệnh lớn thứ hai của nền giáo dục là hiểu nhầm về quyền. Phụ huynh hiểu nhầm về quyền của mình nên mới có chuyện vào trường hành hung giáo viên hay bắt giáo viên quỳ gối; giáo viên hiểu nhầm quyền của mình nên mới dám đánh học sinh, mạt sát các em hay tệ hơn nữa bắt học sinh súc miệng bằng nước giẻ lau bảng. 

Đây là căn bệnh khó trị cần sự kiên nhẫn của công luận và sự nghiêm minh của pháp luật. Tác động tích cực của các vụ lình xình vừa rồi là cái đà thắng, ngăn chận các vụ việc tương tự. Thầy cô, dù bức xúc học sinh đến mấy cũng không dám vào lớp rồi im lặng suốt vài ba tháng nữa và ngược lại, học sinh nếu gặp trường hợp tương tự sẽ phản ứng chính thức với ban giám hiệu ngay. Có lẽ cũng không phụ huynh nào nóng đầu đến nỗi vào trường bắt giáo viên phải quỳ mới tha cho họ nữa đâu. Nhìn như thế mới thấy tin tức xấu về ngành giáo dục chưa hẳn vẽ nên bức tranh đen tối mà là các đốm lửa soi vào các góc khuất của ngành. 

Ở đây quan trọng nhất vẫn là giúp học sinh ý thức quyền của mình, dù ở lứa tuổi rất nhỏ. Ở nước ngoài, khó lòng xảy ra chuyện thầy cô bắt học sinh uống nước dơ vì các em hiểu rõ quyền của mình để từ chối.

Căn bệnh cuối cùng của ngành giáo dục là sự thiếu vắng tinh thần dân chủ. Ở các lãnh vực khác, đã có những bước tiến dài trên con đường dân chủ hóa như sếp ngày nay đâu dễ hù dọa hay quấy rối tình dục nhân viên bên dưới; công nhân bị sa thải sai luật là sẵn sàng kiện chủ ra tòa ngay; thậm chí cảnh sát giao thông cũng phải dè chừng những lái xe nắm rành luật, đâu dễ phạt theo cảm tính. Thế nưng tinh thần này thiếu vắng trong giáo dục.

Xin lấy một ví dụ gần đây nhất: trong một buổi giao lưu với học sinh chuẩn bị thi vào lớp 10, một học sinh hỏi liệu có còn chính sách cộng điểm ưu tiên cho học sinh đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi trước đó và nếu bỏ, vì sao thầy cô nghĩ bỏ việc cộng điểm ưu tiên là đem lại công bằng cho học sinh. Một câu hỏi rất xác đáng và dễ trả lời. Thế nhưng vị đại diện cho Sở giáo dục và đào tạo địa phương lại liệt kê số hiệu văn bản rồi nói chúng ta phải sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật! Một cách trả lời trớt hướt nhưng phản ảnh tinh thần thiếu dân chủ rõ nét nhất. Vị này nghĩ học sinh nhỏ tuổi biết gì mà hỏi, người ta quy định như thế nào cứ theo đó mà làm. Hoặc, ở mức độ tốt hơn, vị này sợ trả lời sai chủ trương nên lãng tránh. Tại sao không đơn giản cung cấp thông tin cho học sinh và nói thẳng, thay đổi trong chính sách cộng điểm ưu tiên là vì các lý do như thế này hay như thế này.

Tinh thần dân chủ sẽ chữa lành nhiều mối quan hệ, như thầy cô sẽ lắng nghe học sinh tốt hơn, phụ huynh phải cho con em mình cơ hội nhận điểm kém, nhưng quan trọng nhất vẫn là mối quan hệ giữa nhà quản lý giáo dục và giáo viên. Phải bỏ suy nghĩ giáo án là pháp lệnh, phải bỏ tư tưởng thi đua có nghĩa trong lớp không có học sinh học yếu, phải bỏ tư duy thầy cô không được dạy ra bên ngoài giáo trình. Nếu hiểu vai trò của thầy cô không chỉ là dạy kiến thức mà còn giúp hình thành nhân cách ở học sinh thì sá gì cháy vài ba cái giáo án miễn sao người thầy đó thật sự là tấm gương cho học sinh ngay cả khi đã ra đời.

Wealth vs Income


Giá trị tài sản tăng nhanh hơn thu nhập, tiền đâu nộp thuế?

Dư luận phản ánh trên báo chí về dự án Luật Thuế tài sản những ngày sau khi được Bộ Tài chính giới thiệu nhìn chung là phản đối – với rất nhiều lý lẽ rất xác đáng. Một trong những lập luận khó lòng phản bác là hiện nay theo Hiến pháp đất đai thuộc sở hữu toàn dân, người dân chỉ có quyền sử dụng đất nên đất không phải là tài sản của họ đúng nghĩa. Một khi đất không thuộc sở hữu thì làm sao bắt người dân đóng thuế dưới tên gọi Luật Thuế tài sản cho được. Dù sao các thông tin đưa ra tại buổi họp báo chuyên đề về dự án này còn rất sơ sài, không đủ yếu tố để phân tích thiệt hơn của một sắc thuế như thế.

Chẳng hạn vì Bộ Tài chính cứ nhìn từ góc độ thu được bao nhiêu thuế nên các phương án toàn là nhìn từ phía quản lý nhà nước trong khi người đóng thuế muốn biết một gia đình bình thường ở đô thị đang ở căn nhà như thế thì tổng thuế hàng năm phải nộp là bao nhiêu, ở nông thôn thì nộp bao nhiêu... Với công nghệ thông tin hiện thời, rất dễ làm một phần mềm máy tính hoàn toàn tự động trên mạng, người dùng chỉ cần chọn các thông số như địa phương đang sinh sống, diện tích nhà, loại nhà... là phần mềm đơn giản này sẽ cho ra kết quả ngay. Bởi giá đất lấy theo bảng giá đất do UBND tỉnh công bố; giá nhà dựa vào suất vốn đầu tư xây dựng do Bộ Xây dựng ban hành; diện tích có sẵn trên giấy tờ chứng nhận.

Tuy nhiên, có một điều rất quan trọng chưa thấy ai đề cập: chỉ tính riêng hai chục năm gần đây, giá trị tài sản, cụ thể là nhà đất ở Việt Nam tăng với tốc độ chóng mặt, chắc chắn cao hơn tốc độ tăng thu nhập nhiều lần. Nay thuế dựa vào giá trị tài sản thì đại đa số người dân, do thu nhập tăng không kịp với đà tăng giá trị tài sản, làm sao có đủ năng lực tài chính để nộp thuế tài sản?

Nói cách khác, do các cơn sốt đất đai giá nhà đất tăng nhanh chóng, làm giá trị tài sản nói chung của cả nước tăng mạnh. Chỉ có một số ít trong đó “hiện thực hóa” mức tăng này khi tham gia vào các hoạt động liên quan đến bất động sản như mua bán, cho thuê, nhận đền bù do giải tỏa... còn đa số người dân dù thấy tài sản tăng giá nhưng họ đâu có nắm được đồng tiền do sự tăng giá đó mang lại. Một gia đình giáo viên, nhà cửa do cha mẹ để lại từ mấy chục năm nay, dù trong lòng thầm tính, giá căn nhà của họ tăng cao nhưng sự tính toán đó không đem lại hành vi tiêu dùng gì ngoài sự an tâm vì thu nhập của họ vẫn bình bình như trước. Nay bỗng dưng Nhà nước đánh thuế tài sản, dù dựa vào bảng giá chính thức, vẫn là một khoản chi tiêu rất thực, gia đình này lấy đâu thu nhập để đóng thuế?

Nhìn rộng ra hơn nữa, rõ ràng GDP đầu người của Việt Nam tăng khá nhanh nhưng còn lâu mới bắt kịp các nước giàu như Singapore, chẳng hạn. Thế nhưng giá trị tài sản, cụ thể là đất đai ở Việt Nam tăng nhanh và có thời điểm, có khu vực bắt kịp với giá địa ốc ở những nơi được xem là đắt đỏ. Một phép tính đơn giản cũng có thể cho thấy điều đó: giá nhà ở Anh, theo số liệu chính thức, bằng 7,6 lần thu nhập hàng năm; ở Canada tỷ lệ cũng tương tự. Giá nhà ở Mỹ gấp chừng 5 lần thu nhập trung vị. Còn giá nhà ở Việt Nam hiện nay? Cứ lấy giá chừng 2 tỷ đồng và lương bình quân 10 triệu đồng thì giá nhà ở Việt Nam gấp 16 lần!

Thử hình dung những hoàn cảnh như thế này: một gia đình hưu trí cách đó mấy chục năm được hóa giá một căn nhà với giá rẻ, nay thu nhập của họ chỉ có lương hưu, chưa đủ để sinh sống, lấy đâu ra tiền nộp thuế tài sản trên một giá trị rất cao so với thu nhập của họ. Hoặc hai căn nhà sát nhau, một căn được chủ nhà cho thuê, căn kia thì không. Bởi có cho thuê nên trị giá tăng cao của tài sản đã được tính vào giá thuê còn chủ nhà kia thì chịu, không thể “hiện thực hóa” giá trị tài sản. Vậy đánh thuế tài sản như nhau lên hai căn nhà này liệu có công bằng.

Ngược lại, những người dựa vào sự tăng giá của tài sản, nói thẳng ra là đầu tư vào đất đai, để nhanh chóng làm giàu thì xứng đáng phải nộp thuế tài sản. Ở Việt Nam, chênh lệch giàu nghèo không hẳn do thu nhập trực tiếp đem lại; chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn phần nhiều do chêch lệch về tài sản và khai thác tài sản mà ra. Ở Việt Nam đất đai trở thành nguồn tư bản tạo ra những tỷ phú qua đêm. Có những thời điểm, rõ ràng thu nhập từ 100 năm lao động miệt mài cũng không bằng lợi nhuận do đất đai mang lại trong vài ba tháng.

Cách hay nhất để triệt tiêu sự mất công bằng nói trên là xác định đối tượng chịu thuế tài sản. Thuế tài sản chỉ nên đánh vào những tài sản được đưa vào kinh doanh; với người dân bình thường không kinh doanh thuế tài sản chỉ đánh vào ngôi nhà thứ hai trở đi. Còn một sắc thuế áp dụng đại trà có lẽ phải chờ thêm một thời gian khi GDP đầu người Việt Nam tăng kịp đà tăng của tài sản như các nước đang áp dụng thuế tài sản.  


Bất cận nhân tình

Nền kinh tế không có gương mặt người

Uber kết thúc những chuỗi dài tranh cãi tại Việt Nam với giới quản lý, với taxi truyền thống bằng cách rút hẳn khỏi thị trường Đông Nam Á, nhường chân cho Grab để đổi lấy phần hùn trong công ty này. Nay có lẽ chẳng ai quan tâm xác định Uber là doanh nghiệp vận tải hay công ty công nghệ có phần mềm kết nối lái xe và người tiêu dùng. Và nay xuất hiện các nỗi lo như thương vụ mua bán này tạo cơ hội để Grab thao túng một thị trường gần như độc quyền...

Thật ra, Uber ra đi, đã để lại một bài học lớn cho cả khu vực: đó là nền kinh tế kỹ thuật số với những mô hình kinh doanh ưu việt lại là nền kinh tế không có gương mặt người. Điều này không những đúng cho Uber mà còn ứng với nhiều loại hình kinh doanh kỹ thuật số khác.

Với một doanh nghiệp bình thường, khi thương lượng bán hoạt động cho doanh nghiệp khác, điều thường trực trong bàn đàm phán là số phận nhân viên, là cách tiếp nhận khách hàng cũ, là sự tiếp nối những truyền thống làm nên văn hóa của doanh nghiệp trước khi bán đi.

Đằng này hàng ngàn người vay vốn ngân hàng, đầu tư vào một chiếc xe để chạy dịch vụ cho Uber, hoàn toàn không ngờ một hôm thức dậy, Uber không còn tồn tại với họ. Dĩ nhiên nhiều người trong số họ vẫn sẽ tiếp tục đầu quân cho Grab nhưng với họ, Uber là sự bội tín khi từng dùng nhiều từ hoa mỹ để lôi kéo họ vào cuộc chơi, kể cả mang nợ không nhỏ với ngân hàng. Trước đó hàng ngàn tài xế taxi truyền thống, do cạnh tranh không lại với các chiêu thức giảm giá cho khách hàng và thưởng cho lái xe nên đã bỏ hãng, vay tiền mua xe chạy Uber và nay lại gặp cảnh tiến thoái lưỡng nan.

Nếu bị chất vấn, ắt Uber cũng có lập luận để thoát như mọi cuộc tranh luận trước: tài xế không phải là nhân viên của chúng tôi nên chúng tôi không có trách nhiệm lo cho họ, chúng tôi chỉ cung cấp sự kết nối!

Đây chính là đặc điểm “bất cận nhân tình” của Uber nói riêng và kinh tế kỹ thuật số nói chung. Facebook, Google chỉ xem người dùng là các số liệu thống kê để họ tăng giá trị cổ phiếu và để bán thông tin cho ai muốn mua. Đừng trông chờ họ bảo vệ sự riêng tư cho người dùng. Một khi người ta xem các hoạt động của từng cá nhân chỉ như các chấm li ty trong bức tranh “dữ liệu lớn – big data” thì làm sao các mô hình này có gương mặt người cho được.

Thiết nghĩ đây là yếu tố quan trọng nhất trong cân nhắc của các nhà làm chính sách, giới quản lý mỗi khi suy tính cách ứng xử với các mô hình mới của nền kinh tế số, kể cả những trào lưu làm nên cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 được đến quá nhiều thời gian qua. Dùng robot để thay công nhân thì quá hay, quá tuyệt vời nhưng cũng phải nghĩ đến số phận những người công nhân bị tước đoạt công việc chứ. Đặt máy chủ ở trong hay ngoài nước đâu quan trọng bằng, giả dụ, một quy định, cho phép người dùng biết rõ họ bị thu thập thông tin gì từ trước tới nay (mà châu Âu đã ban hành).

Quan tâm đến lợi ích của người tiêu dùng, tức người dân; bảo vệ quyền lợi của họ trước mọi rủi ro xâm hại... những góc nhìn đó còn quan trọng và cấp bách hơn chuyện thu được đồng thuế từ các doanh nghiệp trong nền kinh tế kỹ thuật số. Và biết đâu những doanh nghiệp khởi nghiệp trong các lãnh vực mới biết chú ý đến tính người lại thành công vượt trội, hơn cả Uber hay Grab nữa.

AI - hype and reality

  AI – cường điệu và thực tế Nguyễn Vạn Phú Bạn đôi lúc có cảm giác hơi hơi mặc cảm vì chung quanh đọc đâu cũng thấy bàn về AI (trí tuệ ...