Một nhầm lẫn lớn

Một nhầm lẫn lớn

Hiện vẫn còn tồn tại một nhầm lẫn rất lớn rằng các cơ quan chính phủ, lãnh đạo các bộ, ngành, có quyền chỉ đạo trực tiếp các doanh nghiệp nhà nước, nhất là các doanh nghiệp nhà nước trực thuộc. Chúng ta vẫn thường đọc thấy các chỉ thị ra lệnh cho doanh nghiệp này làm việc này, doanh nghiệp kia làm việc khác.

Nếu nhầm lẫn này xảy ra trước đây khi doanh nghiệp nhà nước còn hoạt động theo Luật Doanh nghiệp nhà nước thì còn hiểu được. Nhưng từ khi mọi doanh nghiệp nhà nước phải chuyển đổi thành công ty TNHH một thành viên và hoạt động theo Luật Doanh nghiệp thì việc chỉ đạo chúng không thể theo cách trực tiếp như cũ nữa.

Mỗi doanh nghiệp là một pháp nhân riêng lẻ, chúng không thể nhận lệnh trực tiếp từ ông chủ tịch tỉnh hay ông bộ trưởng. Người duy nhất có thể ra lệnh cho chúng là chủ sở hữu. Chủ sở hữu các doanh nghiệp nhà nước đương nhiên là Nhà nước nhưng luật pháp không chấp nhận một chủ sở hữu chung chung như thế nên có quy định tùy theo từng trường hợp cụ thể, chủ sở hữu doanh nghiệp nhà nước có thể là Thủ tướng Chính phủ, bộ trưởng, chủ tịch UBND tỉnh, thành.

Vấn đề ở chỗ, mỗi khi ông bộ trưởng, được cử làm chủ sở hữu tại một doanh nghiệp nhà nước, ra lệnh cho doanh nghiệp thực hiện một chiến lược nào đó, ông sẽ thực hiện điều này trong tư cách là người được nhà nước cử làm chủ sở hữu doanh nghiệp đó chứ không phải trong tư cách là bộ trưởng.

Sẽ có người nói, đây chỉ là vấn đề hình thức, chứ thực chất cũng chẳng khác gì nhau. Nhầm lẫn này chính là nguyên nhân của nhiều lúng túng hiện nay bởi sự khác biệt giữa hai chức năng, nhiệm vụ đó là rất lớn.

Giả dụ, Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ra lệnh cho các doanh nghiệp nhà nước tạm trữ gạo - đó là một mệnh lệnh hành chính, kết quả sau này như thế nào, ông bộ trưởng sẽ không chịu trách nhiệm vì đang thi hành một chính sách của Nhà nước. Nhưng cũng người bộ trưởng này khi ra lệnh cho doanh nghiệp nhà nước mà mình làm chủ sở hữu thì đó là một quyết định kinh doanh và ông sẽ phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước về tính hiệu quả của quyết định kinh doanh này.

Chính Nghị định 25/2010 cũng quy định các cơ quan quản lý nhà nước không được phân công thực hiện các quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo quy định của Luật Doanh nghiệp… tức là không được can thiệp trực tiếp vào các doanh nghiệp này và phải đối xử với chúng như các doanh nghiệp khác.

Tách biệt như thế là bước đầu tiên trong việc từ bỏ vai trò chủ quản của cơ quan quản lý trong quản lý doanh nghiệp để mọi doanh nghiệp sẽ phải hoạt động bình đẳng trên một bộ khung pháp lý chung. Và cũng từ đó, sẽ nâng cao được tính trách nhiệm của chủ sở hữu đại diện cho Nhà nước tại các doanh nghiệp nhà nước, với tư cách cá nhân chứ không phải là tập thể, để họ phải cân nhắc và đắn đo suy nghĩ trước mỗi quyết định kinh doanh, tránh tình trạng cố ý làm sai mà không ai chịu trách nhiệm sau cùng như từng xảy ra tại nhiều doanh nghiệp nhà nước.

Đổ thêm 300 triệu đô-la vào Vinashin

Đổ thêm 300 triệu đô-la vào Vinashin

Hôm qua có tin quan trọng: Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng giao Bộ Tài chính xử lý đề nghị của Vinashin về việc sử dụng một phần nguồn trái phiếu quốc tế năm 2010 (300 triệu USD) để trả nợ.

Nó quan trọng ở mấy điểm này:

Thứ nhất, trước nay, theo các thông tin chính thức thì các khoản nợ nước ngoài của Vinashin bao gồm 750 triệu đô-la tiền bán trái phiếu quốc tế của Chính phủ chuyển giao, 600 triệu đô-la vay của các tổ chức tín dụng quốc tế. Nay nảy sinh thêm khoản nợ 300 triệu đô-la phải trả cho Ngân hàng Natixis. Khoản 750 triệu đô-la đến năm 2015 mới đáo hạn, hiện nay chỉ trả lãi khoảng trên 50 triệu đô-la/năm. Khoản 600 triệu đô-la vay thương mại thì cũng đến năm 2015 mới trả xong. Như vậy 300 triệu này không nằm trong hai khoản kia. Ở đâu ra khoản nợ này?

Thứ hai, lúc phát hành trái phiếu 1 tỷ đô-la vào đầu năm 2010, tiền thu về theo kế hoạch là dành cho Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, Tổng Công ty Hàng hải Việt Nam, Tổng công ty Sông Đà và Tổng công ty Lắp máy Việt Nam vay lại để thực hiện đầu tư các dự án Nhà máy lọc dầu Dung Quất, dự án mua tàu vận tải, dự án Thủy điện Xê Ca Mản 3 và Nhà máy thủy điện Hủa Na. Hoàn toàn không nói gì đến Vinashin. Nay chuyển 300 triệu đô-la cho Vinashin là làm sai Nghị quyết trước đó của Chính phủ.

Thứ ba, 1 tỷ đô-la tiền phát hành trái phiếu về đến Việt Nam từ tháng 1-2010. Tiền vay về sao không sử dụng, cứ để lãi mẹ đẻ lãi con và bây giờ lại chuyển cho Vinashin trả nợ?

Thứ tư, việc dùng 300 triệu đô-la tiền trái phiếu chuyển cho Vinashin trả nợ không làm thay đổi bản cân đối kế toán của tập đoàn này. Khoản nợ 86.000 tỷ đồng vẫn sẽ nằm nguyên đó vì trả được 300 triệu đô-la nợ của Natixis thì lại phải ghi thêm nợ của Bộ Tài chính 300 triệu đô-la. Có thay đổi chăng là nghĩa vụ trả lãi cho 300 triệu đô-la này xem như Bộ Tài chính phải gánh chịu, không thể trông chờ gì từ Vinashin.

Một lần nữa, cần phải nhanh chóng tập trung làm rõ bức tranh nợ nần của Vinashin, tính toán chi phí giải quyết để gom thành một khoản tiền cụ thể, công bố rõ và xin phép Quốc hội phê chuẩn nếu cần. Nếu không chúng ta sẽ cứ tiếp nhận như tin đau tim như thế này trong thời gian tới.

Mẩu tin trên, được nhiều báo đăng tải, nói là chỉ mới giao cho Bộ Tài chính xử lý đề nghị này. Có thể Bộ Tài chính sẽ bác đề nghị của Vinashin vì những lý do nói trên.

Chuyện nghề báo (2)

Không sòng phẳng

Nếu chỉ đọc trên báo, người ta sẽ hiểu nhầm rằng có 5 đại sứ gởi thư phản đối Thông tư 122, rằng Thông tư này nhằm kiểm soát giá sữa. Vì thế sẽ có người bực dọc: Giá sữa bị thả nổi cho các doanh nghiệp nước ngoài thao túng, bây giờ kiểm soát là điều hay, có gì phải phản đối.

Ở đây báo chí viết nhầm.

Một tờ báo viết như thế này: “Theo nguồn tin của [tên tờ báo đó], đại sứ các nước: Hoa Kỳ, Úc, Canada, New Zealand, Liên minh châu Âu tại Việt Nam vừa gửi một bức thư cho Bộ trưởng Tài chính đề nghị hoãn thực thi Thông tư quản lý giá số 112 do bộ này mới ban hành”.

Viết vậy là sai rồi. Thông tư 122 được ban hành ngày 12/8; thư của năm ông đại sứ gởi ngày 24/6, tức là gởi khi Thông tư vẫn còn ở dạng dự thảo.

Thứ nữa, Thông tư 122 nhằm quản lý giá trên 20 mặt hàng chứ đâu chỉ có sữa bột dành cho trẻ em. Nói Thông tư 122 quản lý giá sữa (và tạo tâm lý đồng thuận ở người đọc) là không sòng phẳng.

Còn vì sao nhiều doanh nghiệp nước ngoài phản đối chuyện quản lý giá thì xin xem lại bài “Lúng túng chuyện giá” hoặc bài ở đây, được viết lúc Thông tư còn là dự thảo. Chỉ xin trích một đoạn:

Không thể nào tưởng tượng nổi chuyện doanh nghiệp sản xuất một mặt hàng trong diện đăng ký giá, mỗi khi thay đổi giá thì phải thực hiện đúng quy trình thực hiện phương án điều chỉnh giá phức tạp mới được tăng hay giảm giá bán. Có những quy định mới nhìn vào đã thấy không thể nào thực hiện được, không hiểu sao dự thảo vẫn đưa vào. Ví dụ, Sở Tài chính sẽ là nơi tiếp nhận hồ sơ đăng ký giá của các thành phần kinh tế… nhưng làm sao một sở ở một địa phương có đủ nguồn lực để biết doanh nghiệp đăng ký giá như thế nhưng có thực hiện đúng giá đã đăng ký không ở trên các thị trường khắp cả nước. Làm sao doanh nghiệp, mặc dù đã đăng ký giá, có thể kiểm soát được việc bán đúng giá đã đăng ký tại hàng chục ngàn hay thậm chí hàng trăm ngàn điểm bán lẻ trên khắp cả nước.

Giả thử có một thông tư dành riêng cho việc quản lý giá sữa hay giá thuốc chữa bệnh, xin hoan nghênh cả hai tay nhưng quản lý giá theo kiểu Thông tư 122 chắc chắn sẽ chỉ mang tính hình thức vì không khả thi. Vấn đề ở chỗ báo chí đã không chính xác và sòng phẳng khi đưa tin.

Khoản nào ra khoản đó

Khoản nào ra khoản đó

Liệu có thể ra lệnh cho các ngân hàng thương mại khoanh nợ, dãn nợ cho Vinashin được chăng?

Công việc đầu tiên mỗi khi bắt tay giải cứu một công ty lớn trên đường phá sản là khoanh gọn vụ việc để ngăn ngừa khả năng lây lan ra các doanh nghiệp khác.

Nhìn lại những vụ chính phủ các nước ra tay “tái cơ cấu” những doanh nghiệp khổng lồ bị lâm nguy của nước họ trong hai năm gần đây, có thể thấy một điểm chung là việc nhanh chóng thành lập một ủy ban đánh giá tình hình, vạch kế hoạch giải cứu, tính trọn gói chi phí, tìm nguồn tài chính (có thể phải thông qua quốc hội nước họ), và đưa ra lộ trình cùng kết quả kỳ vọng sẽ đạt được. Trong đó, quan trọng nhất là chi phí tính toán chính xác để vực dậy doanh nghiệp cũng như cách thu hồi lại những khoản tiền rót vào - bởi khi đụng đến ngân sách là đụng đến tiền đóng thuế của người dân.

Với Vinashin, Chính phủ đã có những bước đi tương tự nhưng phần chi phí giải cứu Vinashin không được tính toán chính xác, chỉ dựa vào những mệnh lệnh hành chính, có thể làm gánh nặng Vinashin chuyển thành gánh nặng của nhiều doanh nghiệp khác.

Trong các văn bản liên quan đến việc tái cơ cấu Vinashin, chỉ có một khoản tài chính cụ thể là “tạm ứng vốn điều lệ cấp bù cho Vinashin” nhưng đây chỉ là một khoản rất nhỏ so với những gánh nặng tài chính của tập đoàn này. Vốn điều lệ của Vinashin trước đây là 9.000 tỷ đồng, nay theo quyết định chuyển tập đoàn này thành công ty TNHH một thành viên thì vốn điều lệ được nâng lên thành 14.655 tỷ đồng. Trong khi đó Vinashin hiện đang có các khoản nợ và nghĩa vụ tài chính lên đến 86.000 tỷ đồng.

Trong kết luận của Phó thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng, Trưởng ban chỉ đạo tái cơ cấu Vinashin, có đoạn: “Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, thành viên Ban Chỉ đạo, chỉ đạo việc rà soát, đối chiếu công nợ của Tập đoàn tại các ngân hàng thương mại; khoanh nợ, dãn nợ đến hết năm 2011 cho Tập đoàn, cân đối nguồn vốn để tiếp tục cho Tập đoàn vay vốn lưu động hoàn thành các hợp đồng đã ký kết, báo cáo Ban Chỉ đạo.”

Đây có lẽ cũng là một bước trước sau gì cũng phải làm nhưng chỉ có thể tiến hành sau khi bức tranh nợ nần của Vinashin đã được làm rõ. Nợ đến hạn của Vinashin trong năm nay và năm sau là bao nhiêu, điều kiện của các khoản vay đó như thế nào, có phải là vay theo chỉ định của Chính phủ hay vay thương mại, nếu vay thương mại thì trách nhiệm thẩm định các khoản vay của bản thân các ngân hàng là như thế nào?

Còn nhớ những năm chuẩn bị vào WTO, Việt Nam đã có những nỗ lực hạn chế yêu cầu các ngân hàng thương mại cho vay theo chỉ định và dần dần giao nhiệm vụ này cho các ngân hành chính sách, ngân hàng phát triển theo thông lệ quốc tế. Nay, về nguyên tắc, Ngân hàng Nhà nước làm sao có quyền chỉ đạo các ngân hàng thương mại, nhất là ngân hàng thương mại quốc doanh nay đã cổ phần hóa, khoanh nợ, dãn nợ cho Vinashin.

Tất cả phải lượng định bằng tiền và, đáng tiếc phải nói thẳng, tiền này phải do từ ngân sách chi ra chứ không thể bắt ai khác gánh chịu. Chính vì thế mới có yêu cầu tính toán chính xác tổng khoản tiền phải bỏ ra để “tái cơ cấu” Vinashin và nếu cần trình ra Quốc hội để được thông qua một cách chính thức.

Trong tuần trước, báo chí đưa tin đậm về việc hãng đánh giá tín dụng Fitch Ratings công bố xếp hạng cho bốn ngân hàng trong nước. Ba trong bốn ngân hàng này được Fitch Ratings cho là có ảnh hưởng bởi những khoản vay đối với Vinashin. Loại thông tin “khoanh nợ, dãn nợ” nói trên không giúp gì cho các ngân hàng này cả mà lẽ ra nên sòng phẳng, nói rõ ai sẽ chịu trách nhiệm cho các khoản vay này để không chuyển khó khăn cho các ngân hàng hay doanh nghiệp khác.

Cũng tuần rồi, bốn cán bộ cao cấp của Vinashin bị bắt giữ, sai phạm của họ được cơ quan điều tra công bố rộng rãi. Dư luận hoan nghênh việc này và đòi hỏi những công bố cụ thể hơn nữa những sai phạm của Vinashin. Những, cũng theo tinh thần “việc gì ra việc nấy”, nên tách bạch hai chuyện: xử lý sai phạm tại Vinashin (phải làm mạnh và nghiêm khắc) và “tái cơ cấu” Vinashin (phải làm nhanh và chính xác). Trong chuyện tái cơ cấu, cũng nên tách bạch hai mảng: xử lý nợ thông qua một công ty nhận nợ và xây dựng một Vinashin mới như bài “Tái cơ cấu Vinashin: những vấn đề cụ thể” trên TBKTSG số ra tuần trước đã đề nghị.

Cập nhật: Trong bối cảnh đó, một trong những công việc được xem là quan trọng, được đưa vào ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải lại là “giao Tập đoàn Viễn thông quân đội (Viettel) giúp Vinashin thiết lập mạng trực tuyến giữa Vinashin với các đơn vị thành viên chủ chốt để công tác điều hành của tập đoàn có hiệu quả, thường xuyên hơn”!

Chuyện nghề báo (1)

Người dơi tấn công đại lễ?

Một lần nữa giới viết blog làm phóng viên bẽ mặt vì một lỗi nhỏ nhưng cực kỳ phi lý. Báo chí khi đưa tin về chương trình nghệ thuật trong 10 ngày đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội đã ghi tên một tiết mục nhạc là “Bát man tấn công”.

Làm sao giới blogger bỏ qua một lỗi to đùng như thế vì bất kỳ ai chịu khó suy nghĩ một chút khi viết tin (dù đó là tin trích lại từ trang web báo điện tử của Chính phủ) cũng phải thắc mắc vì sao lại có tên tiết mục nhạc lạ kỳ này, không lẽ lấy nhạc nền của một bộ phim Người dơi nào đó?

Hóa ra đó là bài nhạc “Bát man tấn cống” (có nơi viết là “Bắc man tấn cống). Theo một số tài liệu về nhạc cải lương, nhạc tài tử, tựa đề này có nghĩa ngày xưa lúc Việt Nam cường thịnh, các nước nhỏ phải đến triều cống. Đây là một trong tám bài "Bát ngự".

Cám ơn người viết blog đã nhắc nhở giùm giới viết báo, phải luôn luôn hiểu những gì mình viết ra, không hiểu thì hỏi lại, chứ không thể viết bừa. Còn trách nhiệm của trang báo điện tử Chính phủ khi viết sai như thế thì thôi để người khác nói.

Vì sao “Bổ đề Cơ bản”?

Vì sao “Bổ đề Cơ bản”?

Ngay sau khi GS Ngô Bảo Châu được chính thức trao giải toán học Fields, tôi gởi thư cho một giáo sư quen biết đang giảng dạy môn Toán tại một đại học hàng đầu ở Úc, mời ông viết bài cho TBKTSG, giới thiệu nội dung, ý nghĩa của công trình nghiên cứu mà nhờ đó GS Châu được trao giải.

Người giáo sư trả lời: “Đây là chuyện rất khó, có thể nói là "đội đá vá trời". Một trong ba người cùng được giải thưởng với Ngô Bảo Châu cũng nói rằng họ không thể hiểu hết công trình của nhau. Nếu tôi muốn viết một bài 1.500 từ để người “ngoại đạo” có thể đọc hiểu và hứng thú thì có lẽ tôi phải bỏ ra một năm dành toàn thời gian tìm hiểu công trình đó trước khi có thể viết. Viết như thế nào để người chuyên môn không cười mình dốt, và người không chuyên môn không thấy mình "khoe chữ" mà thấy thích thú! - chuyện không thể làm được trong một hai ngày cuối tuần đâu”.

Đây là một sự khiêm tốn và cẩn trọng mà chúng tôi phải tôn trọng.

Thế nhưng trong nhiều ngày vào tuần trước, những ai muốn tìm thông tin nói trên hầu như khó tìm thấy chúng trên báo chí trong nước. Có cảm giác chúng ta nói đến việc GS Châu được trao Huy chương Fields giống như lúc ông dành được huy chương vàng thi toán quốc tế cách đây hơn 20 năm với quy mô lớn hơn nhiều lần mà thôi. Tức là chúng ta xem đây như một cuộc ganh đua và cuối cùng ăn mừng kết quả. Trong khi thật ra Huy chương Fields là một ghi nhận đến sau những thành tựu trong nghiên cứu toán học của GS Châu, cũng như đa số các giải Nobel, được trao cho những thành tựu trước đó, có khi hàng chục năm, của người đoạt giải.

Cũng may, với từng người đoạt Huy chương Fields, Ban tổ chức Hội nghị toán học thế giới 2010 đều có hai tài liệu giới thiệu, một là bản tuyên dương chính thức, dành cho giới chuyên môn và một bản giới thiệu công trình dành cho công chúng rộng rãi hơn. Người viết bản giới thiệu công trình là nhà báo nữ Julie Rehmeyer, phụ trách chuyên mục Toán cho bán nguyệt san Science News. Ở đây xin mở ngoặc, mong sao có ngày ở Việt Nam, cũng sẽ có nhà báo chuyên về văn học viết lời giới thiệu cho một tác phẩm văn học đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn hay một nhà báo chuyên về điện ảnh được Hội Điện ảnh mời viết lời tuyên dương cho một bộ phim đoạt giải Cánh diều vàng với tính chuyên nghiệp cao như thế.

Bài viết của bà Rehmeyer chỉ dài hai trang nhưng giúp người đọc hiểu được tầm mức công trình của GS Châu. Nếu tóm tắt hai trang này, lượt bỏ hết những khái niệm chuyên môn, chúng ta sẽ có một bức tranh như sau: Năm 1967, nhà toán học Robert Langlands đưa ra một loạt các giả thuyết táo bạo mà đa số cho đến nay vẫn chưa được chứng minh và sẽ là đề tài nghiên cứu cho nhiều thế hệ các nhà toán học trong tương lai. Tuy nhiên các giả thuyết này, được xây dựng thành một chương trình đầy tham vọng, nếu được chứng minh sẽ thống nhất nhiều lãnh vực toán học hiện đại lại thành một thể thống nhất, ví dụ giữa hình học, đại số và số học.

Một trong những công cụ được phát triển từ chương trình Langlands là “công thức vết Arthur-Selberg”, một phương trình cho thấy có thể dùng thông tin hình học để tính toán thông tin số học. Nhưng Langlands gặp một trở ngại lớn khi sử dụng công thức này, vì cứ xuất hiện những tổng số phức tạp. Theo Langlands các tổng số này bằng nhau nhưng ông không thể nào chứng minh được điều đó. Ông xem đây là một bài toán đơn giản nên gọi nó là “bổ đề” (lemma – một kết quả phụ được dùng để chứng minh những kết quả quan trọng hơn) và giao cho một nghiên cứu sinh giải quyết. Thế nhưng không một nghiên cứu sinh nào chứng minh được nó nên Langlands tự mình, rồi nhờ các nhà toán học khác vào cuộc. Đến khi không ai chứng minh được nó, người ta mới gọi nó bằng cái tên quan trọng hơn: “Bổ đề Cơ bản”.

Trong hơn ba mươi năm, vì không ai chứng minh được Bổ đề Cơ bản nên nhiều nhà toán học cứ giả định là nó đúng và xây dựng những công trình dựa trên giả định này. Giả thử nó sai, hàng loạt lý thuyết toán học mà nhiều người dày công xây dựng sẽ sụp đổ.

Cuối cùng, Ngô Bảo Châu là người chứng minh được nó bằng một cách tiếp cận hoàn toàn bất ngờ và mới mẻ. Và khi đưa ra cách tiếp cận này, ông đã giúp mọi người nhìn lại Bổ đề Cơ bản với cách hiểu hoàn toàn mới. Chính nhờ đó, năm 2004, cùng với người thầy của mình là GS Gerard Laumon, ông chứng minh những trường hợp đặt biệt của Bổ đề Cơ bản, và năm 2008 đã giải quyết được toàn bộ bài toán trong trường hợp tổng quát. Phương pháp của ông được kỳ vọng sẽ là công cụ giúp giải quyết những bài toán khác trong chương trình Langlands, thậm chí toàn bộ các giả thuyết làm nên tầm nhìn của Langlands vì cho dù ai làm được việc này cũng sẽ phải dựa vào những ý tưởng Ngô Bảo Châu đưa ra.

Như vậy, thiết tưởng phải đánh giá công trình của GS Ngô Bảo Châu như một bước tiến lớn của ngành toán thế giới chứ không phải của riêng nước nào. Ngoài lãnh vực chuyên ngành của ông, cũng như những nhân vật từng đoạt giải lớn như Nobel, những ý kiến của ông sau này trong nhiều lãnh vực khác, đặc biệt trong giáo dục, khoa học, sẽ mang theo nó một trọng lượng uy tín đáng kể. Đó là kỳ vọng của chúng ta về đóng góp của ông trong tương lai cho nhiều vấn đề của Việt Nam cần có ý kiến của những người như GS Ngô Bảo Châu.

Chuyên gia, ODA và Vinashin

Chuyên gia, ODA và Vinashin

+ Kết luận của cơ quan điều tra được báo chí đăng tải vào cuối tuần trước về việc đề nghị truy tố ông Huỳnh Ngọc Sĩ, nguyên Giám đốc Ban Quản lý dự án đại lộ Đông - Tây TP.HCM có hành vi nhận hối lộ 262.000 đô-la của Công ty tư vấn quốc tế Thái Bình Dương (PCI Nhật Bản) có một chi tiết đáng lưu ý. Đó là việc ông Sĩ, theo điều tra, đã nâng mức lương của chuyên gia nước ngoài lên cao hơn so với dự toán được duyệt, có lẽ nhằm giúp PCI hợp thức hóa các khoản tiền hối lộ cho ông Sĩ.

Kết luận của cơ quan điều tra sẽ được tòa án xem xét nhưng trước mắt nó đã khẳng định những điều mà công luận từng lên tiếng trước đó. Rõ ràng, khoản tiền thù lao cho chuyên gia nước ngoài trong các dự án ODA thường cao ngất ngưỡng so với chi phí thuê chuyên gia trên thị trường lao động quốc tế, chưa kể các chi phí khác như nhà cửa, xe cộ. Trong khi đó các dự án ODA, nhất là loại dự án tư vấn, hợp tác kỹ thuật, việc thuê chuyên gia từ nước cấp vốn ODA là yêu cầu bắt buộc và chi phí thuê chuyên gia chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng số vốn vay ODA. Chúng ta lại có quy định cho các chuyên gia nước ngoài thực hiện dự án ODA tại Việt Nam được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với các khoản thu nhập, được chuyển đổi ra ngoại tệ và mang ra khỏi Việt Nam các khoản thu nhập từ tiền lương thực hiện dự án ODA hoặc các khoản thu hợp pháp khác. Đây chính là chỗ dựa cho các công ty như PCI khai khống lương chuyên gia, nâng giá hợp đồng và thiệt hại cuối cùng là do nơi tiếp nhận vốn ODA gánh chịu.

Trước đây, lập luận chứng minh vốn vay ODA không phải là “tiền chùa” chỉ tập trung vào các điểm như nước đi vay phải sử dụng công nghệ, máy móc, thiết bị của nước cho vay. Sâu hơn chút nữa thì có ý kiến rằng nước tiếp nhận vốn phải miễn thuế nhập khẩu cho hàng hóa phải mua từ nước cho vay, phải nhận một phần vốn vay ở dạng hiện vật nhập từ nước cho vay, phải chịu sự biến động của tỷ giá… Nay nếu đúng như thông tin trong kết luận của cơ quan điều tra, cứ mỗi dự án phải trích 10-11% tổng chi phí để “lại quả” thì hóa ra các dự án thực hiện bằng vốn vay ODA càng không rẻ chút nào. Công ty nào đã sẵn sàng hối lộ để được trúng thầu sẽ tìm cách “ăn gian” chất lượng nhằm bù đắp được chi phí bôi trơn mà vẫn có lãi. Đó chính là những thông tin còn quan trọng hơn bản thân vụ án của ông Huỳnh Ngọc Sĩ, buộc chúng ta phải lưu tâm và hy vọng qua vụ án này, quan niệm cho rằng vốn vay ODA là tiền chùa, cứ xài thoải mái sẽ phần nào giảm bớt…

* * *

+ Cũng là chuyện chuyên gia nhưng nhìn từ góc độ tái cơ cấu Vinashin lại là vấn đề khác. Đúng là cần phải có biện pháp, không để Vinashin “vỡ nợ, sụp đổ, gây tác động xấu đến sự phát triển của ngành công nghiệp đóng tàu, mức độ tín nhiệm vay, trả nợ quốc tế và môi trường đầu tư của đất nước” như kết luận của Bộ Chính trị. Triển khai kết luận này, cuối tuần trước, Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định thành lập Ban chỉ đạo tái cơ cấu Vinashin do Phó thủ tướng thường trực Nguyễn Sinh Hùng đứng đầu với Phó trưởng ban là Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải. Và đầu tuần này, Thủ tướng Chính phủ lại có Chỉ thị số 1479/CT-TTg, trong đó có đặt ra yêu cầu: “Phương án cơ cấu lại tổ chức tập đoàn sẽ phải được hoàn thiện để báo cáo Thủ tướng Chính phủ ngay trong quý 4-2010”.

Thiết nghĩ với một khối lượng công việc đồ sộ và phức tạp, liên quan đến nhiều ngành chuyên môn hẹp, Ban chỉ đạo nên tuyển dụng ngay một số chuyên gia hàng đầu, nhất là chuyên gia tài chính và chuyên gia tái cấu trúc doanh nghiệp. Thậm chí, cũng không loại trừ khả năng mời các công ty chuyên lo chuyện tái cấu trúc ở nước ngoài vào giúp một tay. Chi phí dù lên đến vài triệu đô-la cũng không đáng là bao so với món nợ khổng lồ trên 4,5 tỷ đô-la của Vinashin. Trên thương trường quốc tế, chuyện tư vấn tái cơ cấu doanh nghiệp là một nghiệp vụ được nhiều nơi cung ứng với chất lượng cao, đã trở thành một ngành dịch vụ có bề dày kinh nghiệm.

Việc tái cơ cấu Vinashin không thể dựa vào cảm tính, cũng không thể chỉ là những lời kêu gọi động viên chung chung. Những quyết định tái cơ cấu cụ thể sẽ là những quyết định khó khăn, phải cân đong đo đếm từng khía cạnh riêng lẻ vì, như kết luận của Bộ Chính trị, “trong quá trình giải quyết phải đảm bảo hài hoà quan hệ lợi ích giữa các bên, không gây khó khăn, đổ vỡ cho các tập đoàn, tổng công ty khác cũng như các tổ chức tín dụng”. Nếu chuyển khó khăn của Vinashin sang cho doanh nghiệp khác, nếu buộc ngân hàng gánh thêm trách nhiệm cấp tín dụng mới cho Vinashin khi chưa rõ hiệu quả thì việc tái cơ cấu sẽ không giải quyết được gốc rễ vấn đề. Bên cạnh đó, nhiệm vụ thương thảo lại các khoản nợ nước ngoài rõ ràng cần các chuyên gia am hiểu luật lệ tài chính quốc tế.

Vì vậy, Ban chỉ đạo cần được sự tư vấn khách quan, không bị lợi ích nào chi phối để có thể đưa ra những quyết định sáng suốt, đúng đắn. Chính yêu cầu “các cơ quan thông tin đại chúng thực hiện việc thông tin, tuyên truyền khách quan, chính xác, kịp thời về tình hình và các chủ trương, biện pháp xử lý đối với tập đoàn” sẽ là biện pháp dùng công luận để đánh giá tính hiệu quả của việc tái cơ cấu dưới sự giúp sức của các chuyên gia do chúng ta chủ động sử dụng.