Ngày trước lúc nào cũng nghe khuyên chụp ảnh thì đừng chụp ngược sáng. Có lẽ họ sợ chụp như thế mặt của người mẫu sẽ tối thui. Ngày nay máy ảnh thông minh hơn nhiều, chụp ngược sáng càng đẹp nếu dùng thêm flash hay chỉ cần tấm hắt sáng. Hình chụp người mẫu Tường Vy tại Đình Thông Hội.
Một workshop khác với ba người mẫu. Rất tiếc họ không nêu tên và mình cũng quên hỏi ngay lúc đó.
Lẽ ra các hình này phải zoom ra xa để chụp cả khung vải đang quây kín người mẫu. Đây là ý tưởng của nhiếp ảnh gia Hoàng MinhTuấn, lấy cảm hứng từ các tác phẩm của Irving Penn sử dụng một không gian chật hẹp để nhấn mạnh ý đồ. Tuy nhiên Penn dùng góc hẹp nên chụp cận cảnh cũng thấy bố cục, ảnh này zoom ra cả khung vải rất khó đẹp. Đành dùng biểu cảm của người mẫu, thay thế cảm giác bị nhốt kín trong lồng.
Kỹ thuật focus bracketing hay còn gọi là focus stacking chụp liên tục từ 20-50 tấm ảnh, lấy nét từ điểm gần nhất đến xa nhất. Sau đó bỏ vào phần mềm như Digital Photo Professional để chồng chúng lên nhau thành một tấm duy nhất. Nhờ vậy ảnh sẽ nét từ đầu đến cuối. Tấm này chụp chỉ 20 tấm.
Ánh sáng và tốc độ
Trong light painting, tốc độ màn trập rất thấp, mấy ảnh đầu dùng Bulb mode, từ 4 giây đến có lúc 11 giây. Ngược lại ở tấm ảnh cuối, tốc độ phải nâng lên 1/500 giây.
Hôm chủ nhật, ghé lại Lăng Ông để chụp hình hát bội thì tình cờ gặp lớp học nhiếp ảnh của Hội Nhiếp ảnh TPHCM. Bất chợt thấy người mẫu đứng dưới bóng cây nhưng có một luồng sáng mỏng chiếu xuống mặt, đẹp quá bèn xin phép thầy hướng dẫn và chụp được hai tấm hình sau.
Hôm qua có dịp dự một workshop về beauty lighting của Canon tổ chức, được chụp người mẫu chuyên nghiệp.
AI – cường điệu và thực tế
Nguyễn Vạn Phú
Bạn đôi lúc có cảm giác hơi hơi mặc cảm vì chung quanh đọc
đâu cũng thấy bàn về AI (trí tuệ nhân tạo), về các chatbot thông minh trong khi
mình chưa bao giờ dùng nó vào công việc, ngay cả đối đáp thì chỉ thử vài ba lần
rồi thôi. Xin đừng quá tự ti, một nghiên cứu của Reuters Institute và đại học
Oxford, khảo sát hơn 12.000 người ở 6 nước cho thấy một điều tương tự - chỉ có
7% ở Mỹ và 2% ở Anh, Pháp, 1% ở Nhật nói họ sử dụng các công cụ AI tạo sinh
hàng ngày; đa số chỉ xài một hai lần cho biết. Nghiên cứu cũng cho thấy một tỷ
lệ lớn người được khảo sát (47% ở Mỹ và 42% ở Anh) chưa hề nghe nói đến
ChatGPT; tỷ lệ này còn cao hơn ở các AI tạo sinh khác như Gemini của Google, hay
Copilot của Microsoft.
AI cho từng
người
Vì sao thế giới hay ít ra trên mặt báo cứ xôn xao chuyện AI
mà thực tế ít người dùng như thế? Đó là bởi đứng trước màn hình ChatGPT thiệt
tình không biết hỏi gì luôn. Có lẽ ai cũng thử hỏi các câu mang tính kiểm tra
kiến thức xem nó có thông minh thật không. Cách chúng trả lời gây ấn tượng cho
nhiều người nhưng cũng có thể gây thất vọng ở nhiều người khác bởi trước sau gì
cũng bắt gặp nó trả lời sai, nhiều
cái sai rất vớ vẩn. Từ đó ấn tượng của người dùng là ChatGPT quá giỏi, quá tài
nhưng không tin được, dùng để giải trí thì được còn dùng nó để giải quyết các vấn
đề vướng mắc thật sự thì chưa.
Điều này cũng giải thích các bài viết cứ chỏi nhau về AI: một
bên nói nó sẽ lấy đi nhiều công ăn việc làm, sẽ đẩy hàng triệu người vào chỗ thất
nghiệp; một bên nói còn lâu, tất cả chỉ là sự cường điệu hóa của một số doanh
nghiệp đánh cược vào AI. Ở đây có lẽ nên phân biệt hai loại góc nhìn, phân
tích, đánh giá, đo lường tiềm năng của các công cụ AI nhìn từ góc độ cá nhân và
từ góc độ chung cho cả nền kinh tế.
Ở góc độ cá nhân, nếu vượt qua được giai đoạn xài thử cho biết,
không còn dè chừng ChatGPT như một trợ lý thông minh nhưng không đáng tin, chúng
ta có thể biến nó thành công cụ hỗ trợ công việc rất có ích. Lấy ví dụ công việc
bếp núc của tòa soạn một tờ báo, là chuyện chuyên môn của người viết bài này, giả
thử một phóng viên ngày mai có cái hẹn phỏng vấn một nhân vật quan trọng, bình
thường phóng viên sẽ gặp trưởng ban hay thư ký tòa soạn để được hướng dẫn nên hỏi
gì, hướng câu chuyện phỏng vấn vào những đề tài nào… Nay với ChatGPT người
phóng viên có thể hỏi ngay công cụ AI này, miễn sao cứ cung cấp càng nhiều chi
tiết càng tốt như chức vụ người được phỏng vấn, lãnh vực chuyên môn, đề tài
đang quan tâm, thông tin nền… Bảo đảm câu trả lời chi tiết của ChatGPT cùng với
hàng loạt câu hỏi phỏng vấn nó gợi ý sẽ gây ngạc nhiên cho nhiều người.
Các cuộc họp giao ban tin vào mỗi buổi sáng thường là cơn ác
mộng với nhiều phóng viên vì không tìm ra đầu tin để báo. ChatGPT có thể gợi ý
đề tài, hay cứ cung cấp cho nó các mảng thời sự chính rồi nhờ nó chỉ ra các đề
tài để viết tiếp (follow-up). Trong các buổi động não chung ở tòa soạn, nó sẽ
là trợ lý đắc lực đưa ra các ý tưởng mới cho mọi người thảo luận. ChatGPT và
các công cụ AI tạo sinh tương tự nay đã có thể phân tích sâu một báo cáo tài
chính, tóm tắt một tài liệu dài, nêu những điểm chính của một văn bản vừa ban
hành. Chúng có thể giúp phóng viên tạo ra các biểu bảng, đồ họa, thậm chí cả
hình minh họa nữa.
Đây chỉ là một minh họa cho việc sử dụng AI tạo sinh như các
công cụ hỗ trợ hữu ích trong nghề báo; mọi nghề khác đều có thể tìm thấy các ứng
dụng tương tự, từ dịch thuật đến tóm tắt văn bản, từ viết kế hoạch marketing đến
viết đơn xin việc. Chúng không thể thay thế hoàn toàn con người nhưng sẽ là
cánh tay nối dài đắc lực cho những ai biết cách sử dụng chúng. Chí ít chúng
cũng giúp chúng ta giải thích các khái niệm mới lạ, một câu tiếng nước ngoài chưa
biết, một tít báo khó hiểu – tất cả có sẵn trong lòng bàn tay.
AI cho cả nền
kinh tế
Ở góc nhìn toàn bộ nền kinh tế, tác động của AI, cho dù được
khuếch trương bằng cả ngàn bài viết, là chưa đến đâu cả. Cái làm nên sôi động của
lãnh vực AI chính là giá cổ phiếu của các công ty liên quan đang tăng mạnh, như
hãng Nvidia, chuyên sản xuất chip dùng trong AI, giá cổ phiếu liên tục tăng
không ngừng nghỉ, giúp giá trị vốn hóa công ty này đến tháng 6-2024 vượt qua
Microsoft, Apple, trở thành công ty lớn nhất thế giới ở mức giá trên 3.300 tỷ
đô-la.
Ngược lại, sau cơn sốt đầu tư vào AI như một xu hướng thời
thượng, các công ty mới vỡ lẽ, cuộc chơi AI rất tốn kém nhưng hiệu quả chưa thấy
đâu cả. Theo Bloomberg, tỷ lệ các công ty có kế hoạch tăng mức đầu tư vào AI
trong 12 tháng tới đã giảm từ mốc rất cao 93% cách đây một năm nay chỉ còn 63%.
Trong khi đó, theo Cục Thống kê Mỹ, chỉ có 5% công ty Mỹ có sử dụng AI. Trong
bình diện từng công ty, có thể từng cá nhân các nhân viên mày mò tìm cách sử dụng
AI để nâng hiệu suất công việc nhưng cả công ty ứng dụng AI để cải tiến sản phẩm
hay dịch vụ thì chưa thông suốt.
Philipp Carlsson-Szlezak, nhà kinh tế trưởng của Boston
Consulting Group nhận định: “Với tôi, đây là câu chuyện năm năm nữa, chứ không
phải năm quý”. Ý ông muốn nói phải chừng năm năm nữa mới chứng kiến được sự thay
đổi trong hoạt động của doanh nghiệp dưới tác động của AI. Trở lại câu chuyện một
tòa soạn để minh họa ứng dụng AI, từng phóng viên, từng thư ký tòa soạn có thể sử
dụng AI để hỗ trợ cho công việc. Còn nói tờ báo dùng AI để thay phóng viên viết
tin bài thì còn lâu.
Nhà kinh tế MIT nổi tiếng Daron Acemoglu viết trên tờ Project Syndicate bài “Đừng tin vào sự
cường điệu AI” với câu mở đầu: “Nếu bạn lắng nghe các lãnh đạo công nghệ, các
nhà dự báo kinh doanh và hầu hết báo chí, bạn có thể sẽ tin rằng các bước tiến
gần đây của AI tạo sinh sẽ sớm đem lại các lợi ích năng suất to lớn, cách mạng
hóa cuộc sống của chúng ta bây giờ. Tuy nhiên lý thuyết kinh tế cũng như dữ liệu
không ủng hộ lời dự báo hồ hởi này”.
Bàn về tác động lâu dài của AI, có lẽ bài viết của Ray
Kurzweil trên tờ Economist tóm gọn
súc tích nhất. Ông cho rằng AI sẽ đem lại những lợi ích to lớn trong ba lãnh vực:
năng lượng, sản xuất và y tế. Về năng lượng, nếu con người chỉ cần khai thác
0,01% năng lượng mặt trời hàng ngày rót xuống mặt đất thì cũng đủ cho thế giới dư
xài, không cần phụ thuộc vào xăng dầu, than đá gây ô nhiễm nữa. Thế nhưng cuộc
cách mạng năng lượng mặt trời chưa diễn ra mạnh mẽ là do vật liệu chế tạo pin để
trữ điện vào ban ngày khi dư thừa đem sang sử dụng vào ban đêm còn quá đắt. Sử
dụng AI để sàng lọc hàng ngàn nguyên liệu có thể dùng để làm pin chọn ra hợp chất
tối ưu là thế mạnh của AI – khi đó nguồn năng lượng sạch, dồi dào và rẻ tiền sẽ
biến đổi hoàn toàn thế giới.
Năng lượng dồi dào sẽ dẫn tới sản xuất giá rẻ, kể cả robot thông
minh thay dần con người trong các công việc nặng nhọc, nguy hiểm. Ở lãnh vực thứ
ba, AI sẽ thúc đẩy những bước tiến đột phá trong công nghệ sinh học, giúp thử
nghiệm nhanh nhiều loại thuốc, giả lập hàng triệu tình huống khác nhau trong
các phòng thí nghiệm ảo, từ đó tìm ra các loại thuốc mới cho loài người.
Cho dù những dự báo của Kurzweil mang tính khả thi cao, chúng
cũng đòi hỏi thời gian, tính bằng cả thập niên nữa. Vì thế có thể tạm thời kết
luận, AI rất có ích nhưng hãy bắt tay vào sử dụng chúng đi cho nhu cầu từng cá
nhân, từng tổ chức, từng công ty. Đừng ca tụng tiềm năng của chúng nữa vì sự cường
điệu thường đem đến thất vọng trong khi AI cũng như nhiều đột phá công nghệ, cần
sự kiên nhẫn và dụng công để khai thác.
Box
Nhờ AI viết
tít báo
Đặt tít thường là công việc của người biên tập chứ không phải
của phóng viên. Đặt tít là một nghệ thuật, sao cho vừa ngắn gọn vừa thu hút sự
chú ý của người đọc, nếu có các yếu tố hài hước, chơi chữ và trong thời đại
Internet, đáp ứng yêu cầu SEO nữa thì quá tốt.
Người viết thử tải toàn bộ bài này lên một số AI tạo sinh phổ
biến rồi nhờ chúng đặt dùm cái tít, lưu ý văn phong dí dỏm nhưng ngắn gọn. ChatGPT
cho vài tít có vẻ như muốn tạo sự hấp dẫn: AI: Siêu trí tuệ hay trợ lý mau
quên?; AI: Đột phá công nghệ hay chỉ là “thánh phán”?
Gemini của Google đề nghị đến 10 tít, kể cả một vài tít khá
bí ẩn, không biết sao nó đưa ra: AI: "Lên Giàn Giả" Hay "Xuống
Giếng Thật"?; AI: "Giải Mã Bí Ẩn" Hay "Tạo Ra Mê
Cung"?; AI: "Chìa Khóa Tương Lai" Hay "Hố Đen Vô Tận"?
Nhìn chung là chưa ổn – thôi cứ để công việc này cho biên tập
viên như họ đang làm, chưa AI nào thay được.
Từ tháng 3-2024 đến nay có ít nhất 3 công ty niêm yết tại Mỹ
bị Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) cáo buộc đã sử dụng chiêu thức “AI Washing”. Đây
là tội gì? Nó có phổ biến không?
Nói cho đơn giản, giả dụ bạn đang viết một kế hoạch kinh
doanh trên máy tính xách tay. Thỉnh thoảng phải dùng Google để tìm kiếm tài liệu
nên có thể khoe đã sử dụng thuật toán tìm kiếm tân kỳ; viết xong dùng chức năng
kiểm tra chính tả tuyệt vời của Microsoft; đôi lúc gặp cụm từ khó chưa hiểu
nghĩa bèn dùng ChatGPT đa năng để hỏi han. Vậy cuối cùng bạn có thể kết luận kế
hoạch kinh doanh của bạn được biên soạn có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong
mọi bước đi, tích hợp các mô hình học máy, kết hợp với AI tạo sinh được chăng?
Nếu bạn khoe như vậy, đó chính là một dạng “AI Washing” mà SEC đang cảnh báo –
nói nôm na theo tiếng Việt là “Nổ AI”.
Cá nhân “nổ AI” không ai nói làm gì nhưng công ty mắc lỗi
“AI Washing” sẽ gây hiểu nhầm cho giới đầu tư, làm họ bỏ tiền ra mua cổ phiếu
vì cứ tưởng công ty đang đầu tư mạnh vào một lãnh vực đang nóng là AI. Chủ tịch
SEC, Gary Gensler đã nhiều lần cảnh báo các công ty không được “nổ” quá thực tế
ứng dụng AI vì như thế họ đang vi phạm luật chứng khoán. Giải thích một cách
chính thức thì “AI Washing” được xem là một chiêu thức marketing một số công ty
sử dụng để phóng đại tầm mức ứng dụng công nghệ AI trong các sản phẩm của họ. Mục
tiêu là nhằm biến sản phẩm của công ty có vẻ hiện đại hơn thực tế, tận dụng mối
quan tâm và sự thổi phồng quanh AI. Sở dĩ gọi là “AI Washing” bởi trước đó đã
có khái niệm “Greenwashing”, để chỉ các chiêu thức một số công ty sử dụng nhằm
tạo cảm giác họ đã nổ lực có những bước tiến mạnh theo hướng sản xuất xanh, sạch,
bảo vệ môi trường trong khi thực tế không phải như vậy.
Mới đây nhất, vào giữa tháng 6-2024, SEC kiện nhà sáng lập,
cựu tổng giám đốc điều hành Joonko, một nền tảng tuyển dụng trực tuyến, từng
tuyên bố họ sử dụng AI để kết nối các công ty cần tuyển dụng với các ứng viên
xuất thân từ các nhóm người ít được chú ý. Trong số các cáo buộc, SEC cho rằng
Joonko hoàn toàn không sử dụng gì dính líu đến AI như họ khoe. Ngoài ra người
sáng lập còn bị các cáo buộc khác như giả mạo hợp đồng, chỉnh sửa các bản sao
kê ngân hàng, báo cáo thổi phồng số lượng khách hàng của công ty.
Vào tháng 3-2024, hai công ty Delphia và Global Predictions đồng
ý nộp tổng cộng 400.000 đô-la để giải quyết đơn kiện của SEC cho rằng cả hai
đưa ra những tuyên bố sai và gây hiểu nhầm về việc sử dụng AI. Delphia từng khoe
biết cách làm cho trí tuệ nhân tạo của họ thông minh hơn nên có thể dự báo công
ty nào hay xu hướng nào sẽ nổi trội để mọi người có thể đầu tư vào chúng sớm
hơn những người khác. Global Predictions thì tuyên bố họ là nhà tư vấn tài
chính AI đầu tiên được quản lý và nền tảng của họ cung cấp các dự báo do chuyên
gia AI dẫn dắt. Dù vậy cả hai đều không thừa nhận hay bác bỏ cáo buộc của SEC.
Nhiều luật sư cho rằng nỗ lực của SEC trong thời gian qua tương
tự những gì họ từng làm vào thời kỳ đầu nóng sốt các loại tiền mã hóa. Hilary
Allen, một giáo sư luật của trường American University cho rằng lúc nào cũng có
những người cố tình lợi dụng công nghệ để hưởng lợi. Giai đoạn này dễ phát hiện
vì chưa tinh vi, chỉ e rằng sau này có những nỗ lực kín đáo khoe ứng dụng AI
khó lật tẩy hơn.
Một cách để phát hiện xem công ty có “nổ AI” không là đặt
câu hỏi: liệu phần mềm sử dụng trong sản phẩm có những thuật toán có khả năng tự
học để đưa ra các quyết định mới chứ không phải do lập trình để thực hiện. Cũng
cần lưu ý với người tiêu dùng bình thường ngày nay khi nghe nói đến AI họ liền
liên tưởng đến các AI tạo sinh như ChatGPT hay Gemini trong khi thật ra AI có
thể nói đến một phổ rộng rãi hơn nhiều các công nghệ sử dụng học máy để huấn
luyện dựa trên dữ liệu chứ không phải được lập trình từ trước.
Rất nhiều sản phẩm tiêu dùng ngày nay, từ tủ lạnh, máy giặt
đến máy hút bụi thực chất chỉ là có kết nối Internet để điều khiển thông qua
các ứng dụng trên điện thoại di động nhưng cũng được quảng bá là sản phẩm AI.
Phép thử kiểm tra là xem kỹ chúng có tự thực hiện được thao tác nào không do
chúng tự quyết định thực hiện dựa trên các dữ liệu đầu vào do chúng thu thập.
Hay tất cả là do chúng ta cài đặt một loạt các điều kiện trên ứng dụng rồi để
chúng lần lược tiến hành các thao tác đã được lập trình.
Trong bối cảnh ngay cả các “ông lớn” công nghệ như Google,
OpenAI hay Microsoft đều đang đau đầu với hiện tượng các chatbot của họ dễ bịa
chuyện, gọi là bị ảo giác (hallucination) thì các lời khẳng định của một công
ty nào đó cam đoan trợ lý ảo sử dụng AI tạo sinh của họ hoàn toàn chính xác
100%, không hề nói sai lần nào chắc chắn là một dạng “nổ AI”. Khi bên dưới các sản
phẩm ChatGPT, Gemini hay Copilot đều thận trọng nhắc người dùng, không nên tin hẳn
vào kết quả vì chúng có thể nói sai, một lời cam đoan ẩu như thế sẽ gây tác hại
to lớn đến người dùng cả tin, xứng đáng bị gán danh “AI Washing”.
Phép thử tiền crypto
Không biết hãng Finder khảo sát ở đâu, với ai mà kết luận đến
41% dân Việt Nam có sở hữu tiền mã hóa (cryptocurrency hay crypto), đứng nhất
thế giới luôn. Nghe còn ấn tượng hơn là 28% trong số này có đầu tư vào bitcoin!
Hãng nghiên cứu Chainalysis cũng có kết luận tương tự.
Cũng như thông tin hình chụp bức tranh này, hình số hóa chiếc
giày kia được bán đấu giá mấy triệu đô-la, các mẩu tin về thế giới tiền ảo gây
hoài nghi, tò mò và thắc mắc liệu thế giới chúng ta đang sống có đang rơi vào
chỗ điên loạn khi người ta tranh nhau mua những đồng tiền được đặt tên theo những
con chó một cách đùa giỡn! Nhưng cũng có nhiều người tin vào cái tương lai của
thế giới ảo đó – hăm hở tìm hiểu để tránh lỡ chuyến tàu làm giàu của thế kỷ. Giải
thích như thế nào đây, cái hiện tượng kỳ lạ này?
* * *
Không đợi đến khi Yuval Harari viết cuốn Sapiens, người ta mới
biết các khái niệm như thượng đế, đất nước, tiền, doanh nghiệp… là không có thật,
là các thực thể chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của con người. Người ta đẻ những
khái niệm đó ra để làm nền tảng gắng kết con người lại với nhau, nâng con người
từ mức độ một động vật như bao động vật khác lên thành một loài độc đáo, biết
kiềm chế để hợp tác làm nên những điều kỳ vĩ.
Thế tại sao không suy nghĩ những khái niệm mới nảy nòi sau
này như cái Metaverse của Mark Zuckerberg hay hàng loạt khái niệm kỳ lạ như NFT
(non-tangible tokens – bản sao kỹ thuật số duy nhất của một tác phẩm), Bitcoin
và hàng loạt đồng tiền mã hóa khác… cũng là những thực thể không có thật sẽ tồn
tại trong trí tưởng tượng của những thế hệ sau này. Nếu thế hệ trước tin vào cái cấu
trúc tập trung của xã hội, có thứ bậc, trên dưới thì thế hệ sau đòi mọi thứ phải
phi tập trung, ngang hàng. Và thời điểm hỗn loạn của thế giới ảo hiện
nay là lúc các khái niệm phi tập trung đó được rao giảng, được nhào nặn, lý
thuyết hóa để sẽ có những nhóm người tin chúng như các thế hệ trước tin vào tờ
giấy của các chính phủ phát hành và bảo đó là tiền. Chúng ta từng tin vào hàng
loạt khái niệm không có thật thì đã sao.
Trong một thời gian dài, người nào ra kinh doanh là đem toàn
bộ tài sản kể cả nhà cửa, vườn tược ra đặt cược cho các thương vụ bán buôn.
Thua lỗ, nợ nần là rất dễ bị xiết hết gia sản. Rồi có lẽ một nhóm “doanh nhân”
nào đó ngồi lại, nghĩ ra khái niệm “trách nhiệm hữu hạn” để chỉ ràng buộc trách
nhiệm của người sản xuất, kinh doanh vào một số vốn nhất định mà họ đưa vào
thương trường mà thôi. Trước đó công ty trách nhiệm hữu hạn không hề tồn tại; sau
khi luật lệ ra đời, nó cũng không hề tồn tại trên cuộc đời này nhưng lại rất thực
trong tâm trí những người liên quan, cùng chia sẻ niềm tin được thiết lập bằng
luật lệ. Ngày nay không ai nói khái niệm một công ty chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn
là điên rồ cả.
Ngược lại, bây giờ mà nói “quân xử thần tử, thần bất tử bất
trung”, ắt hẳn mọi người sẽ nói đồ khùng; hay giới trẻ sẽ cười khi nghe khuyên
“gái thời tiết hạnh làm câu trau mình”. Với thế hệ sau, quan hệ giữa vị tổng thống
một nước với người dân nước đó hay quan niệm trinh tiết đã thay đổi tận gốc rễ.
Điều muốn nói là ở thời nào người ta cũng cùng nhau tin vào một số khái niệm thì
những khái niệm đó sẽ trở thành chân lý đúng đắn, không có gì bàn cãi.
Nay một đồng tiền mà mỗi lần đem ra tiêu xài phải tìm đỏ mắt
mới có nơi chấp nhận, mỗi giao dịch phải chờ vài phút đến vài chục phút và tiêu
tốn cả ngàn ký điện… có người cho là điên nhưng cũng có người hoan hô. Đó là
bitcoin. Một hình chụp bìa báo Economist thành một tác phẩm mang tên NFT được
tranh mua với giá gần nửa triệu đô-la, chúng ta cho là khùng nhưng vẫn có người
mua đấy thôi.
Thôi thì những người lớn tuổi đã quen với các khái niệm cũ
được dày công vun đắp biết bao thế hệ hãy cứ hoài nghi và tránh xa các món vật
phẩm mới trong cái “đa thế giới” mà các thế hệ sau đang tìm cách xây dựng rồi
vun đắp theo kiểu của họ. Thế hệ trẻ cứ hăm hở với các khái niệm xa lạ như tài
chính phi tập trung (DeFi), chuỗi khối (blockchain), tiền mã hóa, hợp đồng
thông minh, tổ chức tự chủ phi tập trung (DAO)… và cứ trò chuyện với nhau để dần
biến những khái niệm này thành “chân lý” như kiểu “công ty trách nhiệm hữu hạn”
ngày xưa.
* * *
Chỉ có một điều: cho dù 41% dân Việt Nam có sở hữu tiền mã
hóa thật đi chăng nữa, 59% còn lại không mà tiền mã hóa ắt không muốn nửa thế
giới kia giả dụ có sụp đổ sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của họ. Tức nền kinh tế tiền
mã hóa dù có tiềm năng hay tăng trưởng mạnh mẽ đến đâu cũng nên được gói gọn lại
chứ đừng để tác động lên nền kinh tế thật với các sản phẩm thật.
Muốn vậy, cách tốt nhất là các nước ra quy định làm nên các rào
chắn ngang cách hai thế giới hay cụ thể hơn, các sàn giao dịch tiền mã hóa cứ
mua bán với nhau thoải mái nhưng không được đổi từ tiền mã hóa ra tiền thật.
Kể cũng lạ, những người cổ súy cho các đồng tiền mã hóa như
bitcoin đều nhấn mạnh đến sự yếu kém của đồng tiền truyền thống như bị nhà nước
kiểm soát, giao dịch tốt kém, thế tại sao họ không dùng các đồng tiền đã được
sinh ra khá nhiều rồi đấy để mua bán với nhau, đừng dính líu gì đến đô-la Mỹ
hay euro hay bảng Anh nữa. Và kể cũng lạ, các đồng tiền mã hóa thay nhau ra đời
nhưng hình như chỉ để trao đổi với đô-la Mỹ để tự khen nhau khi so sánh giá tăng
lên vùn vụt với các đồng tiền truyền thống. Nếu không so sánh làm sao biết giá
trị thật của bitcoin là bao nhiêu khi rất hiếm khi đồng tiền này được sử dụng để
đi chợ, mua hàng.
Có thể đoan chắc nếu buộc người đầu tư vào các đồng tiền mã
hóa chỉ được dùng tiền thật để mua chứ không được dùng đồng tiền mã hóa để bán
rồi mua lại tiền thật, tức chỉ có vào chứ không có ra thị trường này sẽ sớm xẹp
như bóng xì hơi.
* * *
Hiện nay chính sách của các nước đang đi theo hướng này, hoặc
cấm hoặc cảnh báo các hoạt động giao dịch tiền mã hóa và các loại token không
được xem chúng là tiền. Mua bán các NFT để sau này trong thế giới ảo người sở hữu
có thể hãnh diện khoe họ là chủ thì bình thường nhưng tạo sàn giao dịch rồi cho
đổi từ tiền mã hóa sang tiền thật là bị cấm. Binance, sàn giao dịch tiền mã hóa
lớn nhất thế giới đã bị như thế ở Anh, Italia, Đức, Hà Lan, Nhật Bản, Trung Quốc…
Cách tiếp cận của Mỹ là bảo vệ nhà đầu tư, tức người dân nước
họ khi bỏ tiền vào mua các loại tiền mã hóa. Vì thế giới quản lý nước này buộc
các sàn kê khai cụ thể như ví tiền mã hóa của khách để ở đâu, dữ liệu giao dịch
lưu ở nước nào, ai chịu trách nhiệm mỗi khi có kiện tụng xảy ra. Đặc biệt Cục dự
trữ liên bang nước này (Fed) rất quan tâm đến đồng stablecoin, tức đồng tiền mã
hóa gắn chặt giá trị với đô-la Mỹ bởi như thế là làm loãng khả năng điều hành
tiền tệ của họ.
Châu Âu cũng đang soạn luật để quản lý thị trường tiền mã
hóa, trong đó sẽ cấm các đồng tiền stablecoin trả lãi và lưu hành. Nhiều nhà
làm luật kêu gọi phải soạn quy định nhanh lên trước khi các stablecoin lấn sâu
vào thị trường tiền tệ làm một tỷ lệ lớn không nằm trong sự kiểm soát của chính
quyền các nước. Nhưng ưu tiên của châu Âu hiện nay là ngăn chặn việc sử dụng tiền
mã hóa để rửa tiền và tài trợ cho khủng bố.
Tuy nhiên, có nước xua đuổi thì cũng có nước mời gọi tiền mã
hóa vào nước họ đầu tư. Chẳng hạn, theo tờ New York Times, Ukraine đang cố gắng
trở thành “thủ đô” của tiền mã hóa; tháng 9 vừa rồi mới thông qua luật hợp pháp
hóa bitcoin. Chính phủ nước này đang đưa ra nhiều ưu đãi để lôi kéo các doanh
nghiệp chuyên về tiền mã hóa dọn về đây như một phương cách thúc đẩy nền kinh tế
và xây dựng lại hình ảnh một đất nước từng chịu tai tiếng về tham nhũng, tai tiếng
tài chính.
Vấn đề nằm ở chỗ các doanh nhân công nghệ nếu có dồn về Ukraine
là do các yếu kém của nước này để họ rảnh tay suy nghĩ đủ loại sản phẩm nhằm
hút tiền của thiên hạ. Giới quản lý tài chính Ukraine càng ít biết về họ, càng
không hiểu gì về sản phẩm họ chào bán, càng mơ hồ về tình hình tài chính của họ,
các công ty này càng mừng. Âu đó cũng là mâu thuẫn của cái thế giới ảo khi hết
lời ca tụng về các đồng tiền mã hóa nhưng khi có lãi lại đổi ra tiền đô-la hay
euro để có tiền thật cầm trong tay mới mua được du thuyền hay máy bay riêng.
Lại thêm… Web3
Nghĩ cũng vất vả cho những người muốn bám theo các chuyển động
công nghệ, hết “dữ liệu lớn” đến “học máy”, hết “trí tuệ nhân tạo” đến “công
nghệ 4.0”. Nay thêm một khái niệm mới đang trở nên thời thượng, chưa biết sẽ mở
ra một giai đoạn mới của Internet hay chỉ là một cơn sốt chóng qua – đó là Web3.
Các đời Web
Web 1.0 là các trang web tĩnh, chỉ hiển thị văn bản, chữ
không là chữ vì ảnh được dùng hạn chế; càng nhiều ảnh, tốc độ tải về càng chậm,
có lúc sau khi gõ địa chỉ phải chờ một lúc sau toàn bộ trang mới hiện lên màn
hình. Lúc đó bấm vào đường dẫn, máy tự động chuyển chúng ta sang trang khác đã
là một sự diệu kỳ. Với Web 1.0 chèn video là điều xa xỉ, ít ai làm. Thông tin
chỉ đi một chiều từ web đến người xem.
Đến đầu thế kỷ này, Web 2.0 thay chân Web 1.0 để biến
Internet thành một thế giới động, có tương tác hai chiều, có hình ảnh, video đủ
cả. Cứ nhìn vào những gì Gmail có thể làm được trên nền tảng web mới thấy Web 2.0
đã đi rất xa so với Web 1.0. Hiện nay người dùng vào Facebook, tương tác đủ kiểu,
từ bấm “like” đến gõ nhận xét, từ tạo ra một mẩu chuyện mới đến phát video trực
tuyến cho cả ngàn người xem. Đó chính là Web 2.0. Cần lưu ý người ta dùng Web
2.0 nhưng không chỉ trình duyệt dùng trên máy tính mà còn các ứng dụng trên điện
thoại di động và các thiết bị khác.
Nay, theo nhận định của một số tên tuổi lớn trong ngành công
nghệ, giai đoạn Web3 đã bắt đầu, dù mới manh nha nhưng, theo họ, sẽ thay đổi tận
gốc rễ cách con người sử dụng Internet. Web3 có thật hay không, bao giờ nó phổ
biến hay Web3 chỉ là cách truyền bá cho các loại tiền mã hóa, cho giới mua bán NFT
dụ dỗ người mới – đến nay vẫn chưa có câu trả lời dứt khoát.
Dù có nhiều người hình dung Web3 theo những cách khác nhau, cái
nguyên lý ai nấy đều đồng ý là Web3 khác các đời web trước ở chỗ “phi tập
trung”. Cả tỷ người dùng phải dựa vào Google để tìm kiếm thông tin, nhận, gởi
email; dựa vào Facebook để duy trì liên lạc với bạn bè; vào Spotify để nghe nhạc;
vào Netflix để xem phim. Các nơi này đóng vai một trung tâm, một đầu mối để các
bên gặp nhau mà giao dịch như ca sĩ gặp người nghe, diễn viên gặp người xem,
nhà quảng cáo gặp khách tiêu dùng. Đó là tính chất tập trung của Web 2.0. Với
Web 3.0 thì ngược lại vì thế thay cho các app (ứng dụng) trên Web3 sẽ là các
dApp (ứng dụng phi tập trung).
Người ta kỳ vọng Web3 (cũng lạ hầu hết đều viết là Web3 chứ
không phải Web 3.0) sẽ loại bỏ các tổ chức trung gian hiện đang ăn một phần rất
lớn doanh thu cho các bên tạo ra. Trên lý thuyết Web3 sẽ giúp ca sĩ tiếp cận trực
tiếp với người nghe, nhận thù lao thẳng, không chia hoa hồng cho ai. Web3 chia
tiền quảng cáo cho người dùng Facebook chứ không để nơi này hưởng trọn như bây
giờ. Nói cách khác Web3 là một nền tảng “dân chủ hóa” Internet, đưa nó về lại với
các ý tưởng nguyên thủy, ai nấy bình đẳng như nhau, không chịu lệ thuộc vào các
ông lớn công nghệ.
Nhiên liệu
của Web3
Để thực hiện nguyên lý “phi tập trung”, các máy tính kết nối
với nhau đều ngang hàng, Web3 phải dựa vào công nghệ blockchain. Nghe đến đây sẽ
có nhiều người nản vì đụng phải khái niệm “chuỗi khối” mà họ đã ghét hay bó tay
không thể hiểu. Cứ hình dung mỗi máy tính là một khối, liên kết với nhau một
cách chặt chẽ thành chuỗi để duy trì một cuốn sổ cái, máy nào cũng như nhau, ai
ghi thêm gì vào đều phải được toàn bộ các máy trong chuỗi chấp nhận. Vì thế cuốn
sổ cái này ai cũng truy cập được nhưng không thể một ai tự mình sửa chữa thông
tin.
Như vậy sau này dùng Web3 để mua hàng, nghe nhạc, coi phim, chơi
game, tham gia mạng xã hội… tất cả đều sử dụng công nghệ blockchain, về lý thuyết
sẽ tạo ra các mối liên kết, dù đó là để trả tiền, nhận tiền, đăng nội dung, tải
nhạc… Không có máy chủ, không có tổ chức đầu mối mang tính tập trung – tức
không có Mark Zuckerberg phán bạn viết như thế này là vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng
rồi, phải xóa thôi. Còn nền tảng kỹ thuật của Web3 phải như thế nào để giải quyết
hàng loạt các vấn đề như vận hành blockchain cần nguồn năng lượng lớn, phí
“xăng nhớt” duy trì blockchain cao, ai đứng ra phân xử nếu có tranh chấp, làm
sao ngăn ngừa đạo nhạc, đạo phim, thậm chí lừa đảo lấy hết hàng hóa… thì chịu,
chưa có tài liệu nào về Web3 nói cho cặn kẽ.
Hiện nay các nơi ứng dụng Web3 ở mức sơ khai thì tặng người
dùng các token như các đồng xu ảo sau này sẽ dùng vào nhiều việc như tiền để trả
dịch vụ đọc báo hay phiếu bầu để quyết định một số vấn đề được đưa ra để trưng
cầu. Có lẽ các bạn đã nghe nói đến NFT – tức một mã chứng nhận quyền sở hữu trên
thế giới ảo một tài sản nào đó. Thị trường mua bán NFT đang được tiến hành trên
Web3, thật ra là một tiện ích mở rộng của các trình duyệt Chrome hay Firefox,
được biến thành ví điện tử chứa tiền mã hóa hay sản phẩm NFT. Các sàn giao dịch
tiền mã hóa phi tập trung, tức không có công ty nào đứng ra làm chủ xị, không
có con người điều hành, tất cả tiến hành giao dịch với nhau một cách tự động
thông qua các hợp đồng thông minh cũng là một dạng Web3.
Hoài nghi
và kỳ vọng
Mặc dù hầu hết giới công nghệ đều thừa nhận blockchain sẽ có
nhiều ứng dụng thú vị trong tương lai chứ không chỉ dùng để quản lý tiền mã hóa
như Bitcoin hay Ether nhưng cũng không ít người cho rằng khái niệm Web3 hiện
đang được thổi phồng quá đáng, đặc biệt là việc mua bán NFT tiền triệu, tiền tỷ.
Một điều lạ mà nhân loại nhiều lần chứng kiến, hễ đẻ ra một thứ công nghệ mới,
y như rằng một thời gian ngắn sau sẽ có kẻ tận dụng nó để làm điều xấu như máy
tính và virus, tiền mã hóa và lừa đảo đầu tư đa cấp…
Web3 vận hành trên blockchain hay trên các hợp đồng thông
minh – mà những thứ này do con người soạn ra nên nó có bảo đảm an toàn hay
không tùy thuộc vào tay nghề và đạo đức của người lập trình. Hai bên giao dịch
với nhau bằng một hợp đồng thông minh nhưng một bên cố ý cài cắm các điều khoản
gài bẫy bên kia, nếu không phát hiện mà cứ ký, dù “thông minh” vẫn xảy ra khả
năng bị lừa.
Ở hướng kỳ vọng, người ta mong Web3 sẽ phá vỡ thế độc quyền của
các đại gia công nghệ, từ Google đến Apple, từ Facebook đến Twitter… Thử nghĩ
mà xem, hiện nay có ai đủ khả năng tạo ra một mạng xã hội khác để cạnh tranh với
Facebook, nó quá lớn, số người dùng áp đảo nên hàng loạt mạng tìm cách ngoi lên
nhưng không cạnh tranh nổi. Ai có thể xây một ngôi nhà chứa các ứng dụng trên
điện thoại di động để người dùng vào tải về, trừ phi phải khép mình núp bóng
vào App Store hay Google Play. Nếu Web3 thành công, sẽ có hàng loạt Facebook mới
ra đời do người dùng xây dựng nên và tự họ quản lý.
Nhưng mới tuần trước hai nhân vật nổi
tiếng trong làng công nghệ đã lên tiếng chê bai Web3. Cựu giám đốc điều hành
Twitter là Jack Dorsey cho rằng Web3 nếu
vận hành cũng sẽ nằm dưới quyền kiểm soát của các quỹ đầu tư mạo hiểm. Ông viết
trên Twitter: “Bạn không sở hữu được Web3 đâu. Các quỹ đầu tư mạo hiểm và đối
tác nắm hết. Web3 sẽ không bao giờ thoát được vòng kềm tỏa của họ. Suy cho cùng
nó sẽ là một hình thái tập trung với một cái nhãn khác mà thôi”. Elon Musk, ông
chủ hãng Tesla thì nói Web3 là một từ marketing kêu rổn rảng hơn là một thực tế.
Cũng trên Twitter, ông này viết: “Có ai thấy Web3 đâu không? Tôi không tìm ra
nó”.
Nói tóm lại, Web3 hiện giờ mới chỉ ở mức “tiềm năng to lớn”,
trên đó có cả những người say mê xây dựng các nền tảng cho nó, cũng có người
săm soi các khe hở để lừa đảo làm giàu và nhiều nhất là giới kinh doanh đang
thích nghi với nó để soạn các lời có cánh, chiêu dụ đủ loại khách hàng tham gia
kẻo lỡ cơ hội. Người bình tĩnh chỉ cần nhớ khái niệm blockchain được rao giảng
cả chục năm nay, thử hỏi nó đã được ứng dụng vào việc gì thật sự có ích chưa,
ngoại trừ quản lý tiền mã hóa và các loại NFT? “Phi tập trung” đồng nghĩa 10
người 10 ý, rất khó để những con người say mê ý tưởng “phi tập trung” ngồi lại
với nhau để xây dựng các chuẩn mực cho thế giới Web3 này.
Box
Cách những người
nổi tiếng đang tận dụng Web3
Michael Jordan, cầu thủ bóng rổ nổi tiếng cùng con trai là
Jeffrey Jordan vừa thành lập công ty Heir để kết nối các danh thủ thể thao với
người hâm mộ thông qua Web3. Bỏ ra các ngôn ngữ có cánh thường thấy trong các
thông cáo báo chí, có thể thấy Heir sẽ làm một ứng dụng HEIR để phân phối một
token xây dựng trên công nghệ chuỗi khối Solana. Trên nền tảng này các vận động
viên và người hâm mộ có thể gặp nhau, dùng token này để mua đồ lưu niệm, xem
video độc quyền, mua ảnh có chữ ký… Chưa biết ứng dụng này có thành công hay
không vì năm 2022 mới ra mắt nhưng về nguyên tắc, vẫn chưa “phi tập trung” hẳn vì
các bên còn dựa vào một công ty điều hành làm trung gian là Heir của gia đình
Jordan.
Nàng không thích thì nàng làm lại!
Có nhiều người ngạc nhiên khi thấy báo chí âm nhạc giới thiệu
album “Red” của Taylor Swift như thể đây là một album mới trong khi “Red” ra đời
cách đây đã 9 năm. Cái báo chí nói là “Red” phiên bản mới, “Taylor’s Version” –
là cách ca sĩ này chống lại các hãng băng đĩa, giành quyền sở hữu các đứa con
tinh thần về lại cho mình.
Số là vào năm 2004 lúc này Taylor Swift mới 15 tuổi, một ca
sĩ chưa có album nào nhưng đã bắt đầu nổi tiếng với cây đàn ghitar và mái tóc
vàng hoe, cô ký hợp đồng độc quyền với Big Machine Records. Cũng như các hợp đồng
lúc đó, hãng ghi âm sở hữu các đĩa gốc, ca sĩ chỉ hưởng tỷ lệ phần trăm ăn
chia. Với các đĩa master này hãng ghi âm hưởng phần lớn lợi nhuận từ bán CD, đĩa
nhựa, kể cả sau này khi đưa lên các dịch vụ streaming như Spotify hay Apple
Music, tiền cũng chảy về Big Machine Records phần lớn rồi sau đó nơi này mới
chia lại cho Taylor Swift theo thỏa thuận ban đầu. Đổi lại hãng phải đầu tư mọi
chi phí sản xuất rồi chi phí quảng bá cho tên tuổi ca sĩ trong khi chưa biết có
thành công hay không.
Cả sáu album đưa tên tuổi của Taylor Swift lên thành một ca
sĩ nổi danh khắp thế giới đều được sản xuất theo cách này (gồm Taylor Swift -
2006, Fearless - 2008, Speak Now - 2010, Red - 2012, 1989 - 2014, và Reputation
- 2017) với hàng chục triệu album được bán ra. Hợp đồng kéo dài 13 năm đến năm
2018 Taylor Swift mới được “tự do” để chuyển sang ký với hãng Republic Records
của Universal. Lúc này cô mới có thể đặt điều kiện bản master tương lai thuộc
quyền sở hữu của cô và có lẽ cô đành chịu thua với các bản master của 6 album
cũ.
Nhưng đến tháng 6-2019, hãng Big Machine Records bán mình
cho Scooter Braun và sau đó ông này bán các bản master của Taylor Swift cho một
hãng khác, Shamrock Holdings lấy 300 triệu đô-la nhưng vẫn được chia doanh thu từ
các bài hát của Swift trong tương lai. Vấn đề nằm ở chỗ Scooter Braun là một
nhà quản lý âm nhạc, từng làm quản lý cho Kanye West mà West và Swift từng đụng
độ ầm ĩ trên sân khấu. Năm 2009 lúc MTV trao giải cho nữ ca sĩ hay nhất cho
Taylor Swift thì Kanye West nhảy lên sân khấu giật micro Swift đang cầm lớn tiếng
nói video Single Ladies của ca sĩ Beyonce mới hay hơn, xứng đáng được giải hơn.
Sau đó một thời gian dài hai bên cứ gấu ó nhau miết.
Thế là Taylor Swift lên án vụ bán đĩa master của cô, thề sẽ
ghi âm lại hết cả 6 album để trả đũa. Ngay vào hôm Scooter Braun trở thành chủ
nhân mới các đĩa master của mình, Taylor Swift viết trên Tumblr: “Tôi cứ bị ám ảnh
bởi cảnh bắt nạt không ngưng tôi phải chịu đựng từ anh ta trong nhiều năm qua. Di
sản âm nhạc của tôi nay lại nằm trong tay kẻ muốn hủy hoại nó. Đây là kịch bản
tồi tệ nhất có thể hình dung”. Swift cho biết đã thương lượng với Braun để mua
lại nhưng không thành.
Nói về lý, dù Taylor Swift không sở hữu các đĩa gốc nhưng cô
vẫn còn quyền xuất bản nhạc do cô sáng tác và biểu diễn cũng như quyền ghi âm phiên
bản mới 2 năm sau khi hết hạn hợp đồng ký với Big Machine Records. Dĩ nhiên Shamrock
Holdings vẫn sở hữu bản master cũ như album Red nguyên thủy nhưng nay Taylor
Swift sở hữu album Red mới – Red Taylor’s Version. Người vào Spotify nghe, nếu
chọn Red cũ thì tiền về tay Shamrock, nếu nghe Red mới thì tiền về túi Taylor. Cho
đến nay cô đã phát hành 2 album làm lại, Fearless (Taylor’s Version) hồi tháng
4 và Red (Taylor’s Version) vào đầu tháng 11 này.
Phóng viên cũng như người hâm mộ cố ý nghe kỹ để phân biệt
giữa hai phiên bản nhưng đa phần không thấy gì khác biệt. Taylor Swift cố ý giữ
nguyên giai điệu, lời nhạc và hòa âm phối khí để trung thành với bản gốc càng gần
càng tốt. Các phiên bản mới có thêm các bài bonus để tặng thêm người nghe. Red
bản gốc bán được 1,2 triệu bản ngay trong tuần đầu tiên và tính đến tháng
10-2020 chỉ riêng ở Mỹ Red bán được 4,49 triệu bản, còn tính cả trên thế giới
có chừng 8 triệu bản được bán ra. Red bản mới bán được nửa triệu bản trong tuần
đầu tiên, trong đó có hơn 100.000 đĩa than. Nhưng ngày nay thiên hạ chủ yếu
nghe nhạc “stream” chứ ít mua CD – ngay trong ngày đầu tiên Red phiên bản
Taylor được đưa lên Spotify, đã có 122,9 triệu lượt nghe nhạc của cô, trong đó
ba phần tư là từ album Red mới. Chỉ cần 4 ngày lượt người nghe bản mới đã vượt
bản cũ trên Spotify mặc dù Red cũ đã có sẵn trong playlist của nhiều người.
Theo Forbes, tài sản
của Taylor Swift cho đến nay đã lên đến 550 triệu đô-la từ nhạc, bản quyền
streaming, các chuyến lưu diễn. Chỉ tính riêng năm 2019 cô đã làm ra đến 185
triệu đô-la, cao nhất trong các nhân vật nổi tiếng, kể cả diễn viên điện ảnh. Về
mặt kinh doanh, cô không phải là người dễ bị bắt nạt. Lúc album “1989” của cô
ra mắt, cô và hãng ghi âm yêu cầu Spotify chỉ cho người nghe có đăng ký trả tiền
mới được truy cập album này nhưng Spotify từ chối (dịch vụ này vừa cho nghe miễn
phí kèm quảng cáo và bán tài khoản có trả tiền, nghe không bị chêm quảng cáo;
tiền chia cho ca sĩ cũng bên ít bên nhiều). Thế là Swift rút toàn bộ nhạc của
cô ra khỏi nền tảng Spotify rồi lên Wall
Street Journal viết bài ý kiến nêu rõ quan điểm “âm nhạc không thể miễn
phí”.
Sau khi dùng mạng xã hội vận động người hâm mộ gây sức ép buộc
Swift đưa nhạc về lại không thành công, Spotify phải nhượng bộ, nâng tiền bản
quyền chia cho hãng ghi âm, Swift theo yêu cầu mới được quyền sử dụng kho nhạc
của cô như cũ. Ngay cả với Apple Music lúc mới ra mắt dự định cho người dùng
nghe miễn phí ba tháng nên sẽ không trả tiền bản quyền trong ba tháng đó.
Taylor Swift phản đối và Apple phải nhượng bộ, đồng ý trả đầy đủ ngay từ đầu.
Nay với cú “ta không thích thì ta làm lại” này của cô, giới
nghệ sĩ và giới kinh doanh âm nhạc rúng động. Trước đây hàng loạt ca sĩ từng
bày tỏ sự bức xúc trước các điều khoản ràng buộc của các hãng ghi âm nhưng ít
ai chịu bỏ công ghi âm lại các album cũ của mình như Taylor Swift, cũng nhờ
nguyên một năm không lưu diễn, tránh đại dịch nên có thời gian. Biết đâu cô sẽ
là người tiên phong cho một phong trào làm lại bản master mới của nhiều ca sĩ. Và
như thế bên thua thiệt là các hãng ghi âm vì phần lớn trường hợp phải chấp nhận
rủi ro khi đầu tư vào những tên tuổi chưa biết có thành danh hay không. Họ đòi
sở hữu các bản master là để phần nào bù đắp các rủi ro đó.
Theo số liệu trên tờ Wall
Street Journal, thông thường hãng ghi âm hưởng đến 80% doanh thu được chia
từ các nền tảng streaming, 20% chia cho ca sĩ. Nhưng nếu ca sĩ nắm quyền sở hữu
và khai thác bản master, họ sẽ hưởng từ 80% đến 95% doanh thu.
Hiện nay các hãng ghi âm tìm cách phòng ngừa các trường hợp
như Taylor Swift như hãng Universal tăng gấp đôi thời gian nghệ sĩ không được
ghi âm lại các bản nhạc cũ. Các thỏa thuận tiêu chuẩn trước đây thường là hạn
chế ca sĩ ghi âm lại các bản nhạc cũ trong vòng 5 năm sau khi thực hiện bản gốc
hay 2 năm sau khi hết hạn hợp đồng. Thời hạn mới của hãng Universal đưa ra lần
lượt là 7 năm và 5 năm.
Trước khi có các dịch vụ nghe nhạc trực tuyến như Spotify
hay Tidal, các hãng ghi âm không sợ lắm khả năng nghệ sĩ trở chứng ghi âm lại
các bản master họ đang nắm giữ vì chi phí tổ chức thu đĩa không phải là nhỏ và ghi
xong rồi phát hành cũng không phải là chuyện đơn giản. Nay chuyện ghi âm dễ như
không rồi các kênh phát hành nhạc có sẵn khắp nơi, kể cả trên YouTube. Vai trò
các hãng ghi âm ngày càng nhỏ đi và doanh thu vì thế cũng teo tóp lại – ngày
càng nhiều nghệ sĩ đòi sở hữu bản master. Dĩ nhiên tăng thời gian độc quyền thì
đổi lại Universal phải tăng tỷ lệ chi trả cho nghệ sĩ.
Đó là chưa kể các nền tảng phi tập trung mới trong thế giới giao
dịch trên blockchain có thể cho phép ca sĩ bán nhạc trực tiếp cho người nghe
không cần qua trung gian như Apple Music – lúc đó không chỉ các hãng ghi âm phải
lụi tàn mà Spotify cũng không còn gì để chào bán.
Điểm bất thường
Bản thân cuốn “L’Anomalie” của nhà văn người Pháp, Hervé Le
Tellier là một điểm bất thường: ông từng viết hơn 20 cuốn tiểu thuyết nhưng
chưa có cuốn nào lọt vào danh sách bán chạy, mãi cho đến cuốn này. Xuất bản bằng
tiếng Pháp vào giữa năm ngoái, “L’Anomalie” nhanh chóng bán được hơn 1 triệu cuốn
– một kỷ lục chưa từng thấy tại Pháp trong mấy chục năm qua. Sách được trao giải
Goncourt năm 2020 và tháng rồi đã được dịch sang tiếng Anh với tựa đề “The
Anomaly”.
Điểm bất thường ở đây là chuyến bay Air France 006 từ Paris
đến New York ngày 10 tháng 3 năm 2021 bị rơi vào vùng thời tiết xấu, máy bay chao
đảo, có lúc rơi tự do nhưng cuối cùng cũng hạ cánh an toàn. Một trăm linh sáu
ngày sau, cùng chuyến bay Air France 006 đó, cũng trên lộ trình Paris đến New
York, cũng bay bằng máy bay Boeing 787, cũng hai viên phi công và 230 hành
khách đến sợi tóc, lông chân không khác gì chuyến bay trước… lại rơi vào vùng
thời tiết xấu, máy bay quăng quật một lúc, phát tín hiệu cấp cứu và sau đó hạ
cánh. Thế là thế giới rơi vào tình huống kinh khủng: có mấy trăm bản sao những
con người cụ thể đang song song tồn tại trên thế giới này; chỉ khác nhau ở hơn
ba tháng ký ức một bên có một bên không.
“The Anomaly” không bắt đầu ngay bằng câu chuyện khoa học viễn
tưởng như thế. Tác giả nhẩn nha mỗi chương viết về một nhân vật trên chuyến bay
này: từ tay sát thủ chuyên thực hiện các hợp đồng giết mướn đến ông nhà văn
thành công hơn trong nghề dịch sách; từ viên phi công sau khi hạ cánh phát hiện
mình bị ung thư giai đoạn cuối đến anh chàng ca sĩ đồng tính người Nigeria… Điểm
chung duy nhất của các nhân vật này là đi trên chuyến bay 006 định mệnh.
Xin bạn đọc thứ lỗi vì người viết đã tiết lộ một phần cốt
truyện nhưng chỉ là một phần rất nhỏ - câu chuyện sau khi phát hiện chuyến bay
006 bỗng dưng tạo ra thêm một bản sao y chang mới là phần chính. Các nhân vật trên
chuyến bay nghĩ gì khi biết có thêm một bản sao của chính mình đang tồn tại, hiện
đang ăn ngủ chơi đùa với vợ con mình? Ghen tức, tranh giành hay đồng cảm, thú vị
quan sát? Những người chung quanh sẽ phản ứng như thế nào, chọn ai là người thật,
ai là bản sao? Bạn bè sẽ chơi với ai, e dè ai? Luật pháp sẽ thừa nhận người
trên chuyến bay trước hay chuyến bay sau, ai có quyền sở hữu nhà, nhận tiền
lương hay bị vào tù vì phạm tội?
Giả thử cuộc đời này là một không gian giả lập do con cháu
chúng ta vài ngàn năm nữa dựng lên trong các hệ thống máy tính siêu mạnh của
chúng, rất có thể chương trình bị một lỗi nhỏ, một chuyến bay bỗng dưng tách
làm hai bản sao, hạ cánh cách nhau 106 ngày. Nếu vậy cách xử lý hay nhất là gì?
Tiếp tục cho mấy trăm con người giống nhau đến tận các DNA va chạm nhau với đủ
thứ rắc rối từ đạo đức đến luân lý đến luật lệ hay cứ “delete” bớt một bản sao
như có người đề nghị với Tổng thống Mỹ sau khi hiểu sự tình?
Đến đây bạn đọc có thể hình dung ra sức hút của “The
Anomaly”, mở đầu như một tiểu thuyết hình sự với một nhân vật giết thuê rồi
chuyển sang truyện tình cảm khi miêu tả cuộc tình lãnh mạn. Sau khi để lộ ra
đây có thể là một cuốn khoa học giả tưởng kiểu như phim “The Matrix” sách nhanh
chóng chuyển qua dạng triết học với những câu hỏi không dễ trả lời. Như nhân vật
nữ luật sư có thai trong thời gian ba tháng bản sao của cô chưa xuất hiện – đối
diện với chọn lựa ai phải ra đi, người nữ luật sư tháng Sáu nhường cuộc sống có
chồng, có sự nghiệp cho nữ luật sư tháng Ba vì cái thai mà cô không có. Như nhà
văn tháng Ba sau chuyến bay bổng lên tay, viết một tác phẩm bán chạy cả triệu bản
nhưng cuối cùng đi tìm cái chết không ai hiểu vì sao. Nhà văn tháng Sáu bỗng
dưng nổi tiếng vì một tác phẩm đọc thì đúng là giọng điệu của mình như không phải
do mình viết ra – nay có nhận không, có hưởng vinh quang đó không!
Có lẽ dân Pháp tìm đọc cuốn “L’Anomalie” bởi khung cảnh bị
cách ly với bên ngoài trong suốt một thời gian dài chống dịch Covid-19, họ tìm
thấy sự đồng cảm như thể đang sống trong một thế giới giả lập. Khó lòng tin được
thực tế đường phố Paris đông đúc tấp nập nay vắng hoe không một bóng người. Chấp
nhận giả thuyết giả lập còn dễ hơn chuyện thừa nhận phải làm việc từ nhà, con
cái học trên các lớp ảo, gặp người thân qua màn hình máy tính, mọi việc ngưng đọng
lại vì một con virus không ai tường mặt…
Có người bảo thế giới này đúng là giả lập; chứ làm sao giải
thích được cho đến nay vẫn có người tin trái đất phẳng, có người tranh nhau mua
các tác phẩm ảo giá cả triệu đô-la. Không giả lập sao được khi ông chủ Facebook
Mark Zuckerberg chỉ vừa tuyên bố đổi tên công ty thành Meta để xây dựng một đa
vũ trụ Metaverse, người ta bắt đầu tranh nhau mua bán địa ốc ảo, tài sản áo, kể
cả giày Nike ảo để sau này đem ra xài trên thế giới Metaverse kia. Chỉ là do một
tay lập trình nào đó 1.000 năm sau tinh nghịch chế ra chứ làm sao thiên hạ có
thể tin vào những chuyện điên rồ thế kia.
Trả lời phỏng vấn của báo chí, nhà văn 64 tuổi nói: “Tôi ngạc
nhiên vì sự thành công của cuốn sách, nhất là khi nó mang tính thử nghiệm, rất
kỳ quái và hơi điên một chút”. Ông nói thêm: “Có lẽ đọc nó là phương cách trốn khỏi
thực tế chăng”. Le Tellier cho biết ông bị cuốn hút vào ý tưởng bản sao con người:
“Thật thú vị nếu về nhà tôi thấy một bản sao chính tôi đang ngồi chờ ở đấy. Tôi
sẽ phản ứng như thế nào đây?” Thế là ông bỏ ra một năm để viết cuốn “Điểm bất
thường”, thỉnh thoảng lại đem chính mình ra diễu nhại bằng một nhân vật nhà văn
giống như ông.
Cách các nhà văn thường dùng khi viết tiểu thuyết là sáng tạo
ra các nhân vật rồi đẩy nhân vật vào các hoàn cảnh có gút thắt để làm họ sống như
thật. Ở đây Le Tellier làm ngược lại: dựng ra một bối cảnh kỳ dị trước rồi thả
vào đó bảy tám nhân vật sẽ bị hoàn cảnh buộc phải có những ứng xử bất thường. Như
khi được giải thích một trong những giả thuyết giải thích trường hợp kỳ lạ của
chuyến bay 006, Tổng thống Mỹ giận dữ đáp: “Những gì ông miêu tả thật quái đản.
Tôi không thể nào là một chú Super Mario (nhân vật trong trò chơi hái nấm) và
chắc chắn tôi sẽ không đứng ra giải thích cho dân Mỹ rằng họ chỉ là những
chương trình máy tính trong một thế giới ảo”.
Để chuyện thật, ảo chuyện giả lập sang một bên, cuốn tiểu
thuyết buộc người đọc phải trả lời một câu hỏi như cách tác giả đặt vấn đề: “Rốt
cuộc, câu hỏi mấu chốt cho mọi nhân vật, câu hỏi duy nhất là, tôi sẽ làm gì với
tình yêu của tôi?”. Le Tellier nói với báo chí: “Tình yêu là điểm khi mọi nhân
vật sẽ chao đảo, nơi họ mềm yếu và nơi họ phải quyết định. Với mọi thứ khác, họ
có thể thương lượng. Tình yêu đi liền với sự chiếm hữu; khi một biến thành hai,
mọi chuyện trở nên phức tạp”. Đúng là mọi chuyện có thể thương lượng – trừ tình
yêu.
Thăm lại hiện tượng NFT
Cách đây không lâu khi các NFT mới xuất hiện, báo chí trong
đó có Tuổi trẻ Cuối tuần đã có nhiều
bài giải thích, kể đầu đuôi sự ra đời của hiện tượng “Non-Fungible Token” này (Hết tiền mã hóa đến tranh mã hóa). (Đọc thêm bài này). Thế
nhưng không ai ngờ chỉ trong mấy tháng cơn sốt NFT dâng cao gấp mấy lần, tháng
Giêng thị trường NFT vào khoảng 400 triệu đô-la nay đã lên đến 2 tỷ đô-la mỗi
tháng, quý 3-2021 đạt mốc 5,9 tỷ đô-la!
Có lẽ đã đến lúc quay lại hiện tượng này để ít nhất khỏi bị
cuốn vào một mê hồn trận ai nấy đều biết là “ảo”, “không thể duy trì”, “trước
sau gì cũng nổ tung” nhưng ai nấy đều nghĩ mình sẽ kịp thoát trước; ai không
chơi sẽ thua thiệt. Nhắc lại một cách ngắn gọn: NFT là bản chứng nhận ảo duy nhất
cho một tài sản thật. Chẳng hạn cái NFT mà báo Economist đem ra bán đấu giá được gần 422.000 đô-la là giấy chứng
nhận quyền sở hữu trên không gian ảo cái bìa báo thật vẽ hình Alice đang ngắm
nhìn các đồng tiền mã hóa chui vào hang thỏ. Bìa báo in trên giấy, số lượng phát
hành bao nhiêu là có bấy nhiêu bìa thật tồn tại ngoài đời, báo vẫn giữ bản quyền.
Còn giấy chứng nhận NFT chỉ có một – ai mua là có quyền sở hữu. Điều mỉa mai là
báo nào đưa tin cũng kèm theo cái hình bìa để minh họa, xem như có hàng triệu tấm
hình bìa kỹ thuật số nằm khắp nơi, không khác gì nhau.
Thử hình dung sau tờ Economist,
hàng ngàn hàng trăm ngàn nơi khác cũng hăm hở nhảy vào bán thử sản phẩm độc đáo
của họ ở dạng NFT; thử tưởng tượng hàng ngàn, hàng trăm ngàn nhà đầu tư có tiền
không biết bỏ vào đâu để kiếm lời cho nhanh, bèn tranh nhau mua các NFT này với
hy vọng chúng sẽ lên giá như tranh của các danh họa cổ điển. Chừng đó cũng đủ
nuôi “phong trào NFT” thêm một thời gian nữa.
Nhưng đến nay đã rõ bên hưởng lợi ngay tức thì mỗi khi có một
giao dịch NFT chính là mạng lưới các máy tính đang duy trì cuốn sổ cái ghi nhận
sự sở hữu nói trên. Nói cuốn sổ cái đó là blockchain nghe rất “kỹ thuật số” nhưng
nói cho dân dã nó như cuốn sổ của Nam Tào, Bắc Đẩu ghi chuyện sinh tử của con
người. Để một NFT được ghi vào sổ cái, cũng như sau này bán lại cho ai thì ghi
sổ chuyển cho người sở hữu mới, cần phải trả phí xăng nhớt (tiếng Anh gọi là gas), giao động bất thường, có lúc chỉ
5-10 đô-la có lúc lên đến 70 đô-la mỗi giao dịch. Tờ Economist chịu mức phí tạo ra NFT là 98 đô-la.
Nơi hưởng lợi thứ nhì là các dịch vụ tạo ra NFT như Economist cho biết họ sử dụng dịch vụ của
Foundation với mức phí là 15% giá trị giao dịch ban đầu và sau này nơi mua có
bán lại bức tranh NFT này thì phải trả 5% cho mỗi giao dịch bán lại đó. Có lẽ tờ
báo còn phải trả phí cho luật sư để soạn thêm phụ lục hợp đồng, nói rõ người
mua NFT này không nắm copyright của cái bìa gốc, bản quyền vẫn nằm trong tay Economist. Trước khi chuyển số tiền bán
được cho một tổ chức từ thiện, Economist
để dành 16,67% lỡ sau này bị bắt đóng thuế thì có mà đóng.
Như thế thị trường NFT đang sôi động có lợi cho nhiều bên; từ
bên tạo ra NFT để bán đến các nơi làm dịch vụ liên quan, sàn tổ chức các cuộc
bán đấu giá, thậm chí ngân sách các địa phương. Chỉ có nhà đầu tư cuối cùng ôm
các NFT không bán cho ai được nữa mới chịu lỗ nhưng nhà đầu tư này chưa xuất hiện.
Dĩ nhiên bên tin vào giá trị bền vững của các NFT sẽ nói bản
chứng nhận duy nhất này là một hình thức xác lập quyền sở hữu rất độc đáo trong
thế giới ảo. Trong thế giới kỹ thuật số, một bức tranh lưu ở dạng JPEG chỉ cần dùng
lệnh copy là có thể sao chép thành nhiều bản; một bản nhạc gắn vào email gởi đi
cho người khác sẽ thành bản sao không thể phân biệt được với bản gốc… NFT sẽ giải
quyết vấn nạn sao chép này, kiểu như ai cũng có thể mua bản in bức tranh “Mona
Lisa” nhưng chỉ có một bản gốc duy nhất treo ở Viện bảo tàng The Louvre. Vấn đề
ở chỗ làm gì với quyền sở hữu này thì chưa được ai giải thích cho cặn kẽ.
Để thu hút nhiều người tham gia thị trường NFT, người ta
nghĩ ra đủ cách để tạo NFT giá rẻ như trường hợp một người mua bức tranh nổi tiếng
về cắt thành 10.000 mảnh để bán lẻ. Loic Gouzer là một người từng điều hành
hãng đấu giá Christie’s, từng tổ chức cuộc đấu giá một bức tranh của Leonardo
da Vinci với mức giá kỷ lục 450 triệu đô-la. Tháng Năm, ông này cùng một nhóm
chuyên gia tiền mã hóa mua bức tranh “Love Is in the Air” của họa sĩ Banksy với
giá 12,9 triệu đô-la. Giờ nhóm này có kế hoạch cắt nhỏ bức tranh thành 10.000 NFT
để bán, mỗi mảnh giá 1.500 đô-la. Dĩ nhiên, bức tranh mua về vẫn còn đó; cái họ
bán là giấy chứng nhận quyền sở hữu ảo nhưng bán từng phần của giấy chứng nhận
này cho dễ kiếm người mua. Còn lập luận của Gouzer là muốn ai cũng đủ điều kiện
tài chính tham gia thị trường sưu tầm mỹ thuật!
Ở hướng ngược lại, hồi tháng trước hàng ngàn người yêu thích
tiền mã hóa đã cùng nhau góp tiền để tham gia đấu giá mua một bản in gốc Hiến
pháp Mỹ. Họ góp bằng đồng Ether, đổi ra đô-la được 40 triệu nhưng sau rốt thua cuộc
trước một nhà sưu tập tư nhân trả 43,2 triệu đô-la. Điều đáng nói là sau khi đấu
giá thất bại, ban tổ chức đang gặp khó khăn khi trả tiền về cho người đóng góp vì
“phí xăng dầu” quyên góp tiền rồi phí chuyển trả tiền qua blockchain Ethereum đã
ăn hết 1,2 triệu đô-la. Tiền phí không tương quan với tiền gởi – gởi 100 đô-la chịu
phí cũng gần như gởi 1 triệu đô-la nên có người quyên góp 170 đô-la bằng đồng
ether phải tốn phí đến 50 đô-la, tiền mới về ban tổ chức. Nay để yêu cầu trả lại
tiền, người góp thêm một lần nữa phải chịu phí giao dịch! Chừng đó đã thấy sự
phi lý của đồng tiền mã hóa nói riêng và các NFT nói chung.
Với các doanh nghiệp tham gia thị trường NFT, nổi bật là các
hãng giày, đầu tiên là Nike, sau đến Adidas đều tỏ ý sẽ sớm có sản phẩm giày
NFT để dân chúng sử dụng trong không gian ảo metaverse. Sau giày ảo sẽ đến quần
áo thể thao ảo, rồi đủ loại phụ tùng chơi thể thao trong thế giới ảo với lập luận
sau khi con người có vật thế thân trên không gian ảo, cần mặc đồ, đi giày cho nhân
vật thế thân này. Để bán giày NFT cho dễ các hãng này sẽ liên kết với nhiều bên
như bên chuyên mua bán NFT, các ngôi sao thể thao, các sàn tiền mã hóa… Tuy
nhiên có thể họ không tranh đua nổi với các startup nhạy bén như hãng Rtfkt do
ba người bạn thành lập chuyên sản xuất giày thể thao dạng NFT, đã bán được nhiều
giày ảo, mỗi đôi giá từ 3.000 đến 10.000 đô-la.
Vụ gây ồn ào trên thị trường NFT gần đây nhất là đạo diễn Quentin
Tarantino tuyên bố sẽ đem 7 cảnh trước đây chưa từng công bố trong phim Pulp
Fiction năm 1994 ra bán dưới dạng NFT. Ngay lập tức hãng phim Miramax đáp trả sẽ
kiện vì họ đang giữ bản quyền phim này; rằng kế hoạch của Tarantino sẽ làm giảm
giá trị các NFT mà hãng Miranmax đang ấp ủ.
Một điều rất lạ - mặc dù các NFT được mua bán bằng đồng Ether
nhưng lúc nào người ta cũng tự động đổi ra đô-la như để “hù thiên hạ” bằng những
mốc giá trên trời. Như NFT hình bìa tờ Economist
giá gần nửa triệu đô-la chứ thật ra người mua trả 99,9 Ether và với sự sụt giá
thê thảm của các đồng tiền mã hóa vào tuần trước, nay nếu đổi ra đô-la thì giá
chỉ còn chừng 350.000 đô-la. Giả thử cơn sốt Bitcoin hay Ether bị xẹp bóng, giá
các NFT cũng sẽ xẹp theo, bán xong chưa chắc đã đủ để đóng “phí xăng dầu”.
Box
Hiện nay cộng đồng mua bán NFT vẫn còn nhỏ, chừng 1 triệu
người vì quá trình mua bán chúng còn nhiêu khê. Hầu hết các NFT đều được tạo ra
trên blockchain Ethereum; mua bán chúng phải dùng đồng Ether. Có thể mua ether trên
sàn Coinbase, sàn Binance hay dùng các ứng dụng mua bán chứng khoán như
Robinhood.
Người mua phải tạo ví tiền mã hóa để chứa Ether, mua và nhận
NFT, ví phổ biến nhất hiện nay là MetaMask, nằm ngay trên trình duyệt Chrome
hay Firefox khi tải về thành một phần mở rộng. Ví dưới hình thức ứng dụng trên
điện thoại di động hạn chế hơn nhiều. Có ví rồi phải kết nối nó với một chợ NFT
như Foundation, OpenSea, SuperRare mới bắt đầu mua bán NFT.
Vì các NFT được duy trì trên các blockchain, giả thử các
blockchain này giải tán, chưa ai biết số phận các NFT có giá từ vài ngàn đến
vài chục triệu đô-la sẽ đi về đâu hay sẽ tan biến trong không gian ảo?
Nỗi phiền… công nghệ
N. là một người yêu công nghệ, mỗi tối đọc xong chương sách
định đi ngủ, anh ước gì có thể ra lệnh cho chiếc đèn trong phòng để nó tự tắt, khỏi
mất công ngồi dậy đến bấm công tắc đèn. Vì thế khi đọc thấy có loại đèn tuýp 1,2
mét tích hợp wifi, có thể điều khiển bằng điện thoại di động, N. đặt mua ngay. Đèn
mang thương hiệu của một hãng trong nước nhưng ứng dụng tải về chỉ có tiếng
Anh. N. đoán đây là sản phẩm của các công ty bên Trung Quốc, hãng trong nước đặt
sản xuất rồi ghi nhãn của mình; còn ứng dụng thì được giao trọn gói, chưa thể Việt
hóa ngay.
Loay hoay một hồi cũng bắt được đèn vào tường, cài ứng dụng,
kết nối đèn với hệ thống wifi, N. khoái chí bấm bấm, xoay xoay trên màn hình điện
thoại để tắt mở, tăng sáng, làm mờ, chuyển tông màu từ trắng qua vàng… Nhưng N.
chưa thỏa mãn, anh thấy ứng dụng báo có thể kết nối với Google Assistant để ra
lệnh bằng giọng nói và đúng như nghi ngờ của anh, khi tìm tên hãng để kết nối,
anh phải điền tên khác theo hướng dẫn chứ không phải thương hiệu của công ty
trong nước. Không sao, miễn là nó hiểu mệnh lệnh của mình để thực hiện.
Lần đầu khi N. ra lệnh “OK, Google, tắt đèn”, máy bèn hỏi lại,
“Bạn nói gì tôi chưa hiểu. Xin vui lòng nhắc lại”. Nhắc vài lần thì máy báo, “Hệ
thống nhà bạn chưa có đèn kết nối”. Có lần N. ra lệnh tắt được nhưng biểu bật
đèn thì máy cứ ““Bạn nói gì tôi chưa hiểu. Xin vui lòng nhắc lại”. Đứa con của N.
sau một hồi ngồi chờ, mất kiên nhẫn bỏ đi chơi sau khi phán: “Sao ba không ngồi
dậy đi tắt đèn còn khỏe hơn”.
Chưa hết, khi N. từ bỏ giấc mơ ra lệnh bằng giọng nói, quay
về điều khiển trên điện thoại di động thì đèn báo “offline”, tức mất kết nối với
wifi. N. phải xóa đi làm lại nhưng lâu lâu ứng dụng lại đơ ra, báo mất kết nối.
Có thể nói sau vài ba năm nghe ca tụng về các thứ từ
“Internet vạn vật” đến “thành phố thông minh”, từ “mạng 5G tốc độ khủng” đến “dữ
liệu lớn”… công nghệ ứng dụng vào cuộc sống để làm ra ngôi nhà thông minh có những
tiến bộ nhưng đa phần chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm, biễu diễn. Hiện nay đã có
thể mua một bộ phát hồng ngoại vài trăm nghìn về để biến mọi vật dụng có dùng
điều khiển từ xa như máy lạnh, TV, quạt, dàn máy… từ “vô tri” thành “thông
minh”. Kết nối để biểu diễn tiềm năng thì được còn không ai có thể, muốn mở cái
máy lạnh, phải cầm chiếc điện thoại lên, mở ứng dụng, ngồi chờ màn hình điều
khiển hiện lên để bấm nút. Không ai đủ kiên nhẫn nhắc đi nhắc lại một lệnh đơn
giản vài lần để máy hiểu mà làm theo.
Điều này không chỉ đúng với Việt Nam, nơi chịu ảnh hưởng rất
đậm nét thị trường vật dụng công nghệ rẻ tiền nhập từ Trung Quốc. Nó còn đúng với
các nước Âu, Mỹ. Mới cách đây hơn một tuần, dịch vụ điện toán đám mây của
Amazon trục trặc làm hàng chục ngàn người ở Mỹ không thể mở cửa vào nhà. Đó là
do họ lắp cửa có khóa thông minh đóng mở bằng giọng nói. Một khi ứng dụng của họ
trên điện thoại di động không thể kết nối với máy chủ họ đành chịu, ra lệnh
không được mà mở ứng dụng cũng thua. Lần sụp mạng này còn ảnh hưởng đến những
người sử dụng tủ lạnh thông minh, dịch vụ coi phim trực tuyến, hệ thống đèn thông
minh, loa thông minh.
Đáng buồn nhất là bây giờ các tờ báo chuyên về công nghệ lại
khuyên người dùng không nên dựa quá nhiều vào các thiết bị luôn kết nối (được mệnh
danh là Internet of Things – vạn vật kết nối). Như tờ Computerworld khuyên:
“Máy rửa chén, hệ thống đèn màu dùng trong mùa lễ, tủ lạnh, bàn chải đánh răng…
đâu cần kết nối với đám mây”. Có tờ còn phán, Giấy mơ ngôi nhà thông minh đã chết!
Các hệ thống thiết bị gia dụng thông minh hiện còn rất phức
tạp, đắt tiền, nhiều trục trặc và không chịu nói chuyện với nhau. Cứ hình dung
từ thập niên 1990 đến nay biết bao nhiêu phiên bản Windows ra đời để chúng ta có
thể sử dụng máy tính suốt ngày không bị treo; mỗi lần ra phiên bản sửa lỗi Microsoft
lại bắt người dùng bỏ tiền ra mua như mới. Các trợ lý thông minh ảo từ Siri của
Apple, Google Assistant của Google hay Alexa của Amazon vẫn còn như Windows phiên
bản 3.1 với Siri là khá nhất vì dù không hiểu lệnh cũng cố gắng trả lời theo kiểu
hài hước, dí dỏm cho đỡ quê.
Trong khi thế hệ trẻ quay về xài đĩa than để nghe nhạc, thế
hệ lớn tuổi một chút vẫn có thể “chơi công nghệ” bằng các món đồ rẻ tiền để có
được cảm giác “kiểm soát cả thế giới quanh ta” nếu đặt kỳ vọng thấp hơn. Thế
nhưng đừng ảo tưởng công nghệ “thông minh” sẽ đem lại sự tiện dụng, thoải mái
như một cây đũa thần; nó chỉ là các món đồ chơi có thể đem lại sự phiền toái và
sự thất vọng.
Khi AI vừa ngốc vừa bướng
Trong sự cố quốc ca Việt Nam bị tắt tiếng trong video tường
thuật trận bóng đá Việt – Lào trên kênh YouTube, một nhân vật ít ai để ý là con
AI của YouTube.
Chính nó, hay nói đúng hơn chính sự vừa đần vừa bướng của cái
được mệnh danh là “trí tuệ nhân tạo” này đã làm Next Media lo sợ bị cáo buộc vi
phạm bản quyền bài hát này nên tự tắt tiếng. Họ sợ bởi từng có tiền lệ AI lấy hết
doanh thu quảng cáo của một kênh chuyển cho kênh khác chỉ vì kênh trước phát tường
thuật một trận bóng đá, đầu trận có phát bản ghi quốc ca Việt Nam do kênh sau
đăng ký bản quyền.
Nếu AI thật sự thông minh hay YouTube được con người trực tiếp
quản lý, ắt sẽ phải hiểu quốc ca là do ban tổ chức trận đấu chọn và phát, có
liên quan gì đến kênh mua bản quyền phát sóng. Hơn nữa nếu nó thông minh, cùng
lắm nó chỉ chuyển doanh thu quảng cáo gắn với thời lượng có hát quốc ca – sao lại
chuyển cả doanh thu suốt trận đấu? Cứ hình dung giả thử tranh chấp giữa người với
người, ắt không ai ứng xử như thế; nhưng đằng này mọi chuyện là do máy móc xử
lý nên không biết khiếu nại với ai, với máy hay với người nếu bị phạt – liệu nói
với máy nó có hiểu hết các lập luận?
AI chỉ mới
như một đứa bé
Đây chỉ là một ví dụ mới nhất của một AI chưa trưởng thành mà
nhiều người đã từng gặp phải. AI thực chất chỉ là những thuật toán do con người
biên soạn theo dạng nếu… thì… Máy có năng lực tính toán gấp bội con người nên
trong tích tắc có thể chạy qua cả triệu tình huống “nếu, thì” như vậy nên một
khi được huấn luyện theo kiểu máy học, một chương trình AI có thể giải quyết rất
nhiều bài toán cho thực tế đặt ra. Nhưng dù có bao quát đến đâu, con người vẫn
không thể hình dung ra hết các tình huống và từ đó AI có thể rơi vào tình trạng
ngu ngơ dở khóc dở cười.
Có lẽ ai cũng từng dùng Google tìm kiếm thông tin trước khi mua
một sản phẩm gì đó và rất ấn tượng khi thấy hàng loạt quảng cáo về sản phẩm này
cứ theo chân mình đi khắp mọi ngóc ngách Internet. Nhưng ấn tượng này nhanh
chóng chuyển sang sự bực bội vì sản phẩm đã mua, tiền đã trả thế nhưng quảng
cáo sản phẩm không chịu buông tha, ít nhất là vài tuần. Nhiều người khác kể AI
của Facebook thật ngu ngốc khi họ viết để cảnh báo các lập luận của giới chống
vaccine – thế mà Facebook dán nhãn “vi phạm cộng đồng” cho họ như thể họ là người
chống vaccine. Có người viết mẩu chuyện bình thường bị Facebook xem là quảng
cáo; có người đăng lại bài của chính mình bị Facebook bảo vi phạm bản quyền,
xóa tài khoản. AI của Facebook từng xem các bức danh họa cổ điển là tranh khiêu
dâm; Google từng ghi nhãn “khỉ đột” trên hình người da đen và khi bị phát hiện
bèn cấm luôn các từ khóa tìm kiếm gồm “gorilla”, “chimp”, “chimpanzee” hay “monkey”.
Chính Andrew Moore, một phó tổng giám đốc của Google từng
phát biểu: “AI hiện đang cực kỳ ngu ngốc. Nó thật sự giỏi ở một số việc mà trí
não chúng ta không xử lý được nhưng nó chưa phải là một công cụ mà chúng ta có
thể ép làm những điều chung chung như loại suy hay tư duy sáng tạo hay suy nghĩ
bên ngoài khung khổ thông thường”.
Để tránh đi vào những lãnh vực gây tranh cãi như AI làm được
gì, chưa làm được gì cứ giả định AI làm một số việc tốt đến 99% trường hợp. Nhưng
chỉ cần 1% làm sai là đã có thể gây ra những tai họa bất ngờ. Công nghệ nhận dạng
gương mặt hiện đã được thương mại hóa và được cảnh sát Mỹ dùng để tìm tội phạm.
Thế nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy thuật toán đằng sau công nghệ này từng nhận
diện sai nhiều vụ, dẫn tới bắt bớ sai người. Cứ tưởng tượng người ta dùng AI để
quét các gương mặt hành khách tại cổng vào một sân bay lớn; cứ nghĩ nó đúng
trong hầu hết trường hợp, nhưng chỉ cần trong 1.000 khách, nó nhận diện sai 10
người – 10.000 khách, sai 100 người. Sẽ có 100 người bị giữ lại, trễ chuyến
bay, bị tra hỏi vô cớ - tất cả chỉ vì con AI “gần hoàn hảo”!
Cãi không lại
em bé AI
AI sai sót cũng là chuyện tạm thời chấp nhận được đi nhưng vấn
đề nằm ở chỗ hiện nay nhiều nơi dựa vào AI để giao tiếp với khách hàng như
Amazon, Facebook, YouTube và từ đó khách phải chịu đựng sự bướng bỉnh của các
AI này. Ví dụ khi đội bóng Washington Redskins đổi tên vì từ “Redskin” được xem
là phỉ báng thổ dân da đỏ, AI của Amazon nhanh chóng cập nhật tình hình và… bất
kỳ cuốn sách nào tựa đề có từ “Redskin” đều bị lột bỏ mặc dù chúng được viết
trước khi đội bóng này mang tên khác. Mọi nỗ lực của các tác giả khiếu nại với
Amazon đều bị con AI bác bỏ cho đến khi báo chí biết chuyện, đưa tin, nhân viên
Amazon mới biết sự tình và sửa sai.
Tuần trước chính YouTube công bố trong sáu tháng đầu năm có
đến 2,2 triệu vụ “đánh bản quyền” các video trên YouTube sau đó bị kiện là do
AI “đánh sai”. Dù 2,2 triệu vụ chỉ chiếm 1% trong 729 triệu vụ được xem là vi
phạm bản quyền, 99% là xuất phát từ “Content ID” - một công cụ AI của YouTube
chuyên rà soát xem ai vi phạm bản quyền - nhưng “thông minh” gì mà để sai cả mấy
triệu lần trong một thời gian ngắn!
Danny Caine là chủ một tiệm sách ở Mỹ năm 2019 từng viết thư
cho Jeff Bezos, ông chủ Amazon để nói: “việc kinh doanh sách của ngài đã hạ thấp
giá trị của sách”. Ông đang viết một cuốn sách về đề tài này với tựa đề ông đưa
lên Twitter: “Amazon là xấu”. Điều buồn cười là AI của Amazon thấy hai từ
“Amazon” đi liền với “bad” bèn đáp trả cũng trên Twitter: “Chúng tôi rất tiếc
vì trải nghiệm của ông. Ông có thể cung cấp thêm chi tiết vấn đề ông gặp phải
được chăng. Chúng tôi có mặt ở đây để hỗ trợ bằng bất kỳ cách nào có thể được”.
Như thể ông Caine mua phải một cuốn sách in bị nhòe!
Nhiều người châu Á kể khi họ vào trang web điền đơn xin hộ
chiếu tự động, đến khâu tự chụp ảnh, tự tải lên trang web, họ không thể nào vượt
qua vì chương trình cứ báo lỗi: “Ảnh bạn chụp không đạt yêu cầu của chúng tôi vì
mắt đang nhắm”. Lỗi này do máy không phân biệt nổi người mắt híp và người đang
nhắm mắt!
Thiên hạ kháo nhau hàng đống câu chuyện AI gây những lỗi buồn
cười như ở khách sạn Henn-Na tại Nhật dùng robot và trí tuệ nhân tạo để phục vụ
khách nhưng đành sớm bỏ cuộc. Một chú robot phục vụ trong phòng cứ chờ khách ngủ,
ngáy to là đánh thức khách dậy, hỏi: “Xin lỗi ông nói gì tôi nghe không rõ. Vui
lòng nhắc lại yêu cầu”. Alexa, chiếc loa thông minh của Amazon nhanh nhẩu đặt
mua búp bê cho một đứa bé 6 tuổi, ngẫu nhiên ra lệnh cho loa. Điều đáng nói là
khi TV đưa mẩu tin này như một chuyện lạ bốn phương, hàng chục loa ở nhiều gia
đình nghe câu tường thuật trên TV lại tưởng được lệnh mua búp bê nên liên tục đặt
hàng! Một đội bóng Scotland dùng AI để camera tự động quay bằng cách theo dấu trái
bóng; khốn nỗi camera lại bám sát cái đầu hói của ông trọng tài nên cuối cùng khán
giả đề xuất nên cấp cho trọng tài cái mũ lưỡi trai che cái đầu hói cho AI khỏi
nhầm.
Năm 2016 Microsoft giới thiệu phần mềm tán gẫu thông minh
“Tay”; chỉ một thời gian ngắn sau khi bị thiên hạ cài cắm, chọc tức, “Tay” phán
toàn những câu động trời như “Hitler nói đúng”; “Vụ khủng bố 11/9 là do chính
phủ Mỹ dàn cảnh”… Microsoft đành gỡ bỏ chú AI này sau vỏn vẹn 16 giờ. Năm 2018
phần mềm nhận diện gương mặt “Rekognition” của Amazon khi cho nhận diện 28 nghị
sĩ Mỹ đã nhanh chóng xác định danh tính của họ là… 28 tội phạm có đầy đủ hồ sơ.
Nhiều người nói, thôi kệ AI chưa hoàn chỉnh thì đành chịu với
lại nó đâu ảnh hưởng gì đến tôi vì tôi đâu tiếp xúc với AI. AI hiện ở quanh
mình mà chúng ta chưa nhận ra đó thôi. Một biên tập viên dù non kém đến đâu cũng
không bày mâm bát như Google News, toàn đưa các bản tin giật gân, câu khách lên
đầu. Bạn chỉ cần tìm “đồng hồ thông minh” một lần thôi, sau đó bản tin tự động
của Google News sẽ có nhiều tin “đồng hồ thông minh” dù bạn đã hết quan tâm đến
nó. AI như Google News hay YouTube là môi trường thuận lợi để tin giả, tin hở
hang, tin về mọi ngóc ngách của giới showbiz nhảy vào máy của bạn.
Nhiều chuyên gia nay phải thừa nhận khó lòng xây dựng một AI
thông minh thật sự. AI có thể đánh cờ giỏi hơn người, đọc phim chẩn bệnh giỏi
hơn bác sĩ, tự lái xe, biết viết sách… nhưng AI không hiểu được mối quan hệ
nhân quả nên không bao giờ tự suy luận ra điều gì có ý nghĩa. Quan trọng nhất,
AI không bao giờ kết hợp được giữa “lý” và “tình”, lại luôn có một tỷ lệ sai
sót nhất định. Giao cho AI quản lý các mối quan hệ xã hội lâu nay là sự tương
tác giữa người với người là một sai lầm nên tránh. Nỗi sợ bị phạt như Next
Media là chuyện quá viễn tưởng, không thể để nó lan ra nhiều lãnh vực khác
Ngày trước lúc nào cũng nghe khuyên chụp ảnh thì đừng chụp ngược sáng. Có lẽ họ sợ chụp như thế mặt của người mẫu sẽ tối thui. Ngày nay máy...
